ધોરણ 12 | విષય: Economics
ઉત્પાદક વસ્તી: જે વસ્તી પ્રત્યક્ષ રીતે આર્થિક કે ઉત્પાદકીય પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાઈને રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો આપે છે (15 થી 64 વર્ષની વયજૂથના લોકો) તેને ઉત્પાદક વસ્તી કહેવાય.
અનઉત્પાદક વસ્તી: જે વસ્તી પોતાની આજીવિકા માટે બીજા પર આધારિત હોય છે અને ઉત્પાદકીય પ્રવૃત્તિમાં સીધો ભાગ લેતી નથી (0-14 વર્ષના બાળકો અને 65 થી વધુ વયના વૃદ્ધો) તેને અનઉત્પાદક કે આશ્રિત વસ્તી કહેવાય.
અર્થ: વર્ષ દરમિયાન દર હજારની માનવવસ્તીએ જન્મ પામતાં બાળકોની સંખ્યાને જન્મ-દર કહે છે.
સૂત્ર:
અર્થ: વર્ષ દરમિયાન દર હજારની માનવવસ્તીએ મૃત્યુ પામતી વ્યક્તિઓની સંખ્યાને મૃત્યુ-દર કહે છે.
સૂત્ર:
વ્યાખ્યા: ભારતમાં મૃત્યુ-દર ઝડપથી ઘટવાની સામે જન્મ-દર ઝડપથી ન ઘટવાથી ચોખ્ખો વસ્તીવધારો ઊંચા દરે થયો, જેને વસ્તી-વિસ્ફોટ કહેવામાં આવે છે.
વસ્તીમાં સતત વધારો: 1951માં ભારતની કુલ વસ્તી 36.1 કરોડ હતી, જે 2011ના વર્ષમાં વધીને 121.02 કરોડ થઈ. એટલે કે 60 વર્ષના સમયગાળામાં વસ્તીમાં 84.92 કરોડનો મહાકાય વધારો થયો.
વૃદ્ધિનો દર: 1970 પછી ભારતમાં સરેરાશ વસ્તીવૃદ્ધિનો દર 2.5% ની આસપાસ ખૂબ જ ઊંચો રહ્યો હતો.
અસરો: ભારતમાં પ્રતિવર્ષ આશરે 1.70 કરોડ (170 લાખ) જેટલી નવી વસ્તી ઉમેરાય છે. આટલી ઝડપી વસ્તીવૃદ્ધિને કારણે કુદરતી સંસાધનો પર દબાણ વધે છે અને ગરીબી, બેરોજગારી, પ્રદૂષણ, આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓની અછત જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
ભારતમાં મૃત્યુ-દર ઘટાડવા માટે નીચે મુજબના પરિબળો જવાબદાર છે:
જીવનધોરણમાં સુધારો: દેશના આર્થિક વિકાસને લીધે લોકોની આવક વધવાથી તેમને સારું અનાજ, રહેઠાણ, પૌષ્ટિક આહાર અને શિક્ષણ મળતું થયું છે.
રોગચાળા પર નિયંત્રણ: 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધ બાદ મેડિકલ સાયન્સ અને શસ્ત્રક્રિયામાં સંશોધનો થતાં મૅલેરિયા, પ્લેગ, કૉલેરા, ક્ષય અને શીતળા જેવા જીવલેણ રોગો પર રસીઓ દ્વારા અંકુશ મેળવી શકાયો.
દુષ્કાળ પર અંકુશ: 1966 પછી આવેલી હરિયાળી ક્રાંતિના પરિણામે અનાજનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ બન્યો છે. વાહનવ્યવહાર દ્વારા અછતગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સહેલાઈથી અનાજ પહોંચાડી ભૂખમરાથી થતાં મોત અટકાવી શકાયા છે.
કુદરતી આપત્તિઓ સામે રક્ષણ અને વાહનવ્યવહાર: ધરતીકંપ, સુનામી, અતિવૃષ્ટિ કે વાવાઝોડા જેવી આપત્તિઓ સમયે ઝડપી વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહારને કારણે તાત્કાલિક રાહત, દવાઓ અને ખોરાક પહોંચાડી માનવમૃત્યુનો આંક નીચો લાવી શકાયો છે.
ખ્યાલ: દેશની કુલ વસ્તીમાં દર 1000 પુરુષો દીઠ સ્ત્રીઓની સંખ્યાને જાતિ-પ્રમાણ (Sex Ratio) કહે છે.
ભારત અને ગુજરાતમાં વલણ (આંકડાકીય સરખામણી):
1901: ભારતમાં જાતિ-પ્રમાણ 972 હતું, જ્યારે ગુજરાતમાં 954 હતું.
1991: ભારતમાં ઘટીને 927 થયું, જ્યારે ગુજરાતમાં 936 થયું.
2011: ભારતમાં સુધારીને 940 થયું, જ્યારે ગુજરાતમાં ઘટીને 918 થયું.
વિશ્લેષણ: 1. ભારતમાં 1901 થી 1991 સુધી સ્ત્રીઓની સંખ્યા સતત ઘટતી જોવા મળી હતી, પરંતુ 2001 અને 2011માં 'બેટી બચાવો' અભિયાન અને વિવિધ પ્રોત્સાહનોને લીધે સામાન્ય સુધારો થયો છે. 2. ગુજરાત જેવા સમૃદ્ધ રાજ્યમાં જાતિ-પ્રમાણ સતત ઘટતું ગયું છે (2011માં 918), જે ચિંતાજનક બાબત છે. 3. કેરળ ભારતનું એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જ્યાં સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ પુરુષો કરતાં વધુ (દર 1000 પુરુષોએ 1084 સ્ત્રીઓ) છે.
વિષમતાના કારણો: ભારતીય સમાજ પુરુષપ્રધાન હોવાથી સ્ત્રીઓ પ્રત્યે દુર્લક્ષ, પુત્રપ્રાપ્તિની ઘેલછા, બાળલગ્ન, દહેજપ્રથા, વારંવારની પ્રસૂતિ અને આધુનિક તબીબી સાધનો દ્વારા થતી સ્ત્રીભ્રૂણ હત્યા સ્ત્રીઓની ઘટતી સંખ્યા માટે જવાબદાર સામાજિક-આર્થિક કારણો છે.
ભારતમાં ઊંચા જન્મ-દર માટે મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના પરિબળો જવાબદાર છે:
સામાજિક પરિબળો:
સાર્વત્રિક લગ્નપ્રથા: ભારતમાં લગ્ન એ ધાર્મિક સંસ્કાર ગણાતો હોવાથી દરેક સ્ત્રી-પુરુષ લગ્ન કરે છે, જેથી જન્મ-દર ઊંચો રહે છે.
નાની ઉંમરે લગ્ન અને વિધવા પુનઃલગ્ન: નાની વયે લગ્ન થવાથી સ્ત્રીઓનો પ્રજનનકાળ લાંબો રહે છે. વિધવા પુનઃલગ્નના કાયદાને કારણે પણ જન્મ-દર ઊંચો રહે છે.
પુત્રપ્રાપ્તિની ઘેલછા: વંશવેલો આગળ વધારવા અને ઘડપણના આર્થિક સહારા માટે પુત્રની ઘેલછામાં લોકો વધુ પુત્રીઓને જન્મ આપે છે.
સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા: ગ્રામીણ ક્ષેત્રે બાળકના ઉછેરની આર્થિક જવાબદારી વહેંચાઈ જતાં બાળક બોજારૂપ લાગતું નથી.
આર્થિક પરિબળો:
શિક્ષણનું નીચું પ્રમાણ: ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં અક્ષરજ્ઞાન અને શિક્ષણના અભાવે નાના કુટુંબનું મહત્ત્વ ઝડપથી સમજાતું નથી.
આવકની નીચી સપાટી: ગરીબ કુટુંબો માટે બાળક બોજો નહીં પણ આવક રળી આપનાર મિલકત/અસ્કામત ગણાય છે.
બાળમૃત્યુ-દરનું ઊંચું પ્રમાણ: ગરીબી અને અપૂરતી તબીબી સેવાઓને લીધે બાળક જીવશે કે નહીં તેની અજંપાભરી સ્થિતિમાં વધુ બાળકોને જન્મ અપાય છે.
અન્ય પરિબળો:
ઊંચો પ્રજનન-દર: 15 થી 49 વર્ષની વયજૂથની મહિલાઓમાં માતૃત્વ ધારણ કરવાની સરેરાશ ક્ષમતા ઊંચી જોવા મળે છે.
કુટુંબનિયોજન અંગેની માહિતીનો અભાવ: ગ્રામ્ય સ્તરે જાગૃતિ અને સાધનોની અછતને લીધે જન્મ-દર ઊંચો રહે છે.
ભારત સરકારે વસ્તીવૃદ્ધિ પર અંકુશ લાવવા માટે હાથ ધરેલા મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
લોકશિક્ષણ અને જાગૃતિ: નાના કુટુંબના ફાયદાઓથી લોકોને માહિતગાર કરવા વસ્તીશિક્ષણ, નાટકો, સમૂહ માધ્યમો અને શાળા-કોલેજોમાં જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવવા. સ્ત્રી શિક્ષણ વધારવું, કારણ કે "શિક્ષણ એ સંતતિ-નિયમનનું સર્વશ્રેષ્ઠ સાધન છે."
કુટુંબનિયોજન કાર્યક્રમની અસરકારકતા: સંતતિ-નિયમનના સાધનો સાદાં, સસ્તાં અને સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ કરાવવાં. નવી 2000ની વસ્તીનીતિ મુજબ વંધ્યીકરણને બદલે અનૈચ્છિક ગર્ભધારણ અટકાવવાની સલામત પદ્ધતિઓ પર ભાર મુકાયો છે.
મહિલાઓની લગ્નવય અને દરજ્જામાં વધારો: કાયદા દ્વારા સ્ત્રીઓ માટે લગ્નવય (18 થી વધારી 20 વર્ષ) પ્રોત્સાહિત કરવી. સ્ત્રીઓને શિક્ષણ અને રોજગારીમાં પુરુષ સમોવડી બનાવવાથી કુટુંબનું કદ મર્યાદિત રહે છે.
પ્રોત્સાહનો અને બિનપ્રોત્સાહનો: વંધ્યીકરણનું ઓપરેશન કરાવનાર દંપતીઓને આર્થિક વળતર (પ્રોત્સાહન) અપાય છે, જ્યારે 2 થી વધુ સંતાન ધરાવનાર દંપતીઓને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી લડવા પર મનાઈ (બિનપ્રોત્સાહન) જેવી જોગવાઈઓ કરાઈ છે.
તબીબી સેવાઓનો વ્યાપ અને અસરકારકતામાં વધારો: પ્રજનન અને બાળ-આરોગ્ય સેવાઓ સુધારવી, બાળમૃત્યુ-દર ઘટાડવો અને રસીકરણ સાર્વત્રિક બનાવી મૃત્યુ-દરમાં ઘટાડો કરવો, જેથી લોકો ઓછાં બાળકો રાખવા પ્રેરાય.