chapter 8

ધોરણ 12 | విષય: Economics

1. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ માટે સાચો વિકલ્પ શોધો :

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)
2. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં જવાબ આપો :

સાચો જવાબ: ભારતમાં બીજી પંચવર્ષીય યોજના ઈ.સ. 1956 માં શરૂ થઈ.

સાચો જવાબ: વર્ષ 2013-14ના આંકડા મુજબ ભારતની કુલ નિકાસ-આવકમાં ખેતીક્ષેત્રનો ફાળો 14.2% હતો.

સાચો જવાબ: અંગ્રેજોના શાસનમાં જમીન મહેસૂલ ઉઘરાવવાની ત્રણ મુખ્ય પ્રથાઓ હતી: (1) જમીનદારી-પ્રથા (2) મહાલવારી-પ્રથા અને (3) રૈયતવારી-પ્રથા.

સાચો જવાબ: કપાસ, શેરડી, મગફળી, તેલીબિયાં, શણ, રબર, તમાકુ વગેરે રોકડિયા (અનાજેત્તર) પાકના ઉદાહરણો છે.

સાચો જવાબ: ખેત-પેદાશોના સંગ્રહ માટે 'રાષ્ટ્રીય કોઠાર નિગમ' (Central Warehousing Corporation) અને 'રાજ્ય કોઠાર નિગમ' ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
3. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો :

સાચો જવાબ: ભારતમાં દેશની કુલ વસ્તીનો મોટો ભાગ રોજગારી માટે ખેતીક્ષેત્ર પર નભે છે. આઝાદી સમયે 72% અને 2013-14માં પણ 49% વસ્તી ખેતી પર આધારિત હતી. બિન-કૃષિ ક્ષેત્રમાં પૂરતી રોજગારીનું સર્જન ન થતાં ખેતી પર વસ્તીનું ભારણ ખૂબ વધુ રહે છે. ખેત-ઉત્પાદન ઘણું નીચું હોય અને તેને વધુ વ્યક્તિઓ વચ્ચે વહેંચવાનું બનતાં શ્રમની ઉત્પાદકતા અને હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદકતા ખૂબ નીચી રહે છે.

સાચો જવાબ: ખેડૂતોને પાકની વાવણી અગાઉ બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ અને યંત્રો ખરીદવા મૂડીની જરૂર પડે છે. ભૂતકાળમાં નાણાં ધીરનાર જમીનદારો ઊંચા વ્યાજે ધિરાણ આપી શોષણ કરતા. હવે સરકાર દ્વારા 1975થી પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRB) અને 1982થી નાબાર્ડ (NABARD) તથા જમીન વિકાસ બેંકો દ્વારા સમયસર, પૂરતું અને સસ્તું સંસ્થાકીય ધિરાણ પૂરું પાડવામાં આવે છે, જેથી ખેડૂતો ખેત-ઉત્પાદકતા વધારી શકે છે.

સાચો જવાબ: ભારત પુરાતન કાળથી જ ખેતી પર નિર્ભર દેશ રહ્યો છે. દેશની બહુમતી વસ્તી (2011 મુજબ 68.8%) ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વસે છે અને વસ્તીનો અડધોઅડધ ભાગ (49%) રોજગારી માટે ખેતી પર આધાર રાખે છે. રાષ્ટ્રીય આવક, નિકાસ-કમાણી અને ઉદ્યોગોના કાચા માલ માટે ખેતી એ મુખ્ય આધારસ્તંભ કે અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન હોવાથી ભારત 'ખેતીપ્રધાન દેશ' તરીકે ઓળખાય છે.

સાચો જવાબ: ખેતીક્ષેત્ર દેશની વસ્તીને ખોરાક પૂરો પાડીને સ્વનિર્ભર બનાવે છે. ભારતમાં માથાદીઠ અનાજની દૈનિક ઉપલબ્ધતા 1951માં 395 ગ્રામ હતી, જે વધીને 2013માં 511 ગ્રામ થઈ છે. ખેતીમાંથી લોકોને ધાન્ય અનાજ, કઠોળ ઉપરાંત શાકભાજી, ફળ-ફળાદિ, દૂધ અને તેલીબિયાં પ્રાપ્ત થાય છે. લોકોની પોષણક્ષમ જરૂરિયાતો પૂર્ણ થતાં સરેરાશ આયુષ્ય અને જીવનધોરણમાં સુધારો થયો છે.

સાચો જવાબ:

હરિયાળી ક્રાંતિને નીચેના નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે:





  1. સઘન ખેતીનો કાર્યક્રમ (IADP)




  2. ઊંચી ઉત્પાદકતા આપતી જાતોનો કાર્યક્રમ (HYVP)




  3. આધુનિક ખેત-ટેક્નોલૉજીનો કાર્યક્રમ




  4. બીજ, ખાતર અને પાણીની ટેક્નોલૉજીનો કાર્યક્રમ




4. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર જવાબ આપો :

સાચો જવાબ:


  • પાકની ફેરબદલી એટલે ખેડાણ પામેલી જમીન પર જુદા જુદા પાકોનું ઉત્પાદન મેળવવું.





    • પાકના પ્રકારો: પાક મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે: (1) અનાજનો પાક (ઘઉં, ચોખા, ડાંગર, બાજરી) અને (2) રોકડિયો પાક (કપાસ, મગફળી, શેરડી, તેલીબિયાં).




    • ફેરબદલીનાં કારણો: 1. ટેક્નોલૉજિકલ પરિબળો: આબોહવા, જમીનની ગુણવત્તા, સિંચાઈની સુવિધા, ધિરાણ અને નવા બિયારણો મુજબ પાક બદલાય છે. 2. આર્થિક પરિબળો: કિંમત અને આવક મહત્તમ બનાવવી, ખેતરનું કદ, બજાર ભાવ વગેરે.




    • પરિવર્તન: 1950-51માં 75% અનાજનો પાક અને 25% રોકડિયો પાક લેવાતો હતો. 2010-11માં અનાજનો પાક ઘટીને 66% અને રોકડિયા પાકનું પ્રમાણ વધીને 34% થયું છે.






સાચો જવાબ:

1966થી ભારતમાં પરંપરાગત ખેતીને બદલે આધુનિક ટેક્નોલૉજી જેવી કે હાઇબ્રિડ (સુધારેલાં) બિયારણો, રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશક દવાઓ, સિંચાઈની સગવડો અને કૃષિ યંત્રોના ઉપયોગથી કૃષિ-ઉત્પાદનમાં થયેલા અસાધારણ અને ઝડપી વધારાને 'હરિયાળી ક્રાંતિ' કહેવામાં આવે છે.





  • 1960-61માં સાત જિલ્લામાં 'પાઇલટ પ્રોજેક્ટ' તરીકે સઘન ખેતી કાર્યક્રમ (IADP) શરૂ કરાયો.




  • તેની સફળતા બાદ 1966થી સમગ્ર દેશમાં 'ઊંચી ઉત્પાદકતા આપતી જાતોનો કાર્યક્રમ' (HYVP) અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો.




સાચો જવાબ:

ભારતના મોટા ભાગના ખેડૂતો ગરીબ અને નિરક્ષર હોવાથી જાતે સંશોધન કરી શકતા નથી.





  • ICAR (Indian Council of Agricultural Research): આ સંસ્થા ભારતમાં કૃષિ, બાગાયત, પશુપાલન અને મત્સ્યપાલન જેવા ક્ષેત્રોમાં સંશોધનો કરવા માટેની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે.




  • NABARD: નાબાર્ડ દ્વારા ખેડૂતોને નવીનતમ કૃષિ પદ્ધતિઓ, તાલીમ અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે.




  • આ સંશોધનોના કારણે ખેડૂતો પરંપરાગત ખેતી છોડીને બજારની માગ અનુસાર પ્રોસેસિંગ અને વ્યાપારી પાકો તરફ વળ્યા છે, જેથી ખેત-ઉત્પાદકતા અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો થયો છે.




સાચો જવાબ:


  1. રોજગારીનું સર્જન: કૃષિક્ષેત્ર દેશની મોટા ભાગની વસ્તીને આજીવિકા આપે છે. આઝાદી સમયે 72% અને 2014-15માં 49% લોકોને કૃષિક્ષેત્રે રોજગારી પૂરી પાડી હતી.




  2. ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો: કૃષિક્ષેત્ર કાપડ, ખાંડ, કાગળ, ક્ષણ જેવા ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડે છે. ઉપરાંત 69% ગ્રામીણ વસ્તી ઔદ્યોગિક પેદાશો (ટીવી, ફ્રિજ, બાઇક) માટે મોટું બજાર પૂરું પાડે છે.




  3. રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો: ખેતીક્ષેત્ર દેશની GDP માં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. 1950-51માં રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો 53.1% હતો, જે 2011-12માં 13.9% રહ્યો છે.




સાચો જવાબ:


  1. જમીન મહેસૂલ ઉઘરાવવાની પ્રથાઓ: જમીનદારી, રૈયતવારી અને મહાલવારી પ્રથાઓમાં જમીનદારો ખેડૂતો પાસેથી મોટો ભાગ ભાડા રૂપે પડાવી લેતા હતા. ખેડૂતો પાસે માત્ર જીવનનિર્વાહ પૂરતું બચતું હોવાથી તેમને ઉત્પાદન વધારવામાં રસ ન હતો.




  2. પરંપરાગત ટેક્નોલૉજી: જૂના સાધનો (હળ-બળદ), જૂનવાણી વિચારધારા, સુધારેલા બિયારણો અને રાસાયણિક ખાતરનો અભાવ નીચી ઉત્પાદકતા માટે જવાબદાર છે.




  3. વસ્તીનું ભારણ: ખેતી પર વસ્તીનું અતિશય ભારણ હોવાના કારણે હેક્ટર દીઠ અને શ્રમિક દીઠ ઉત્પાદકતા નીચી રહે છે.




5. નીચેના પ્રશ્નોના વિસ્તારપૂર્વક જવાબ આપો :

સાચો જવાબ:

આઝાદી પછીના સમયગાળામાં ઔદ્યોગિકીકરણ પર ભાર મુકાયો હોવા છતાં, વર્તમાન સમયમાં પણ ભારતીય અર્થતંત્રમાં કૃષિક્ષેત્રનું સ્થાન અગત્યનું છે. વર્તમાન સ્થિતિના મુખ્ય પાસાં નીચે મુજબ છે:





  1. રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો: 1950-51માં GDPમાં કૃષિક્ષેત્રનો ફાળો 53.1% હતો, જે ઘટીને 2011-12માં 13.9% થયો છે (બિન-કૃષિ ક્ષેત્રોના ઝડપી વિકાસને કારણે).




  2. રોજગારી: આઝાદી સમયે 72% વસ્તી ખેતી પર નભતી હતી, જે 2014-15માં ઘટીને 49% થઈ છે. તેમ છતાં ભારતનું સૌથી વધુ રોજગારી આપતું ક્ષેત્ર કૃષિ છે.




  3. નિકાસ-આવક: ચા, મરી-મસાલા, ફળ-ફળાદિ વગેરેની નિકાસ દ્વારા વિદેશી હૂંડિયામણ કમાઈ આપે છે. 1950માં નિકાસ-આવકમાં ફાળો 70% હતો, જે 2013-14માં 14.2% થયો.




  4. જીવનધોરણ: અનાજની માથાદીઠ ઉપલબ્ધતા દૈનિક 395 ગ્રામ (1951)થી વધીને 511 ગ્રામ (2013) થઈ છે, જે દેશને ખોરાકની બાબતમાં આત્મનિર્ભર બનાવે છે.




  5. કૃષિ-ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ: 1950-51ની સરખામણીએ 2013-14 સુધીમાં અનાજ ઉત્પાદન 51 મેટ્રિક ટનથી વધીને 264.4 મેટ્રિક ટન (5 ગણાથી વધુ) થયું છે.




સાચો જવાબ:

ભારતમાં નીચી ખેત-ઉત્પાદકતા માટે ત્રણ મુખ્ય પરિબળો જવાબદાર છે:





  1. સંસ્થાકીય પરિબળો:





    • જમીન મહેસૂલની પ્રથાઓ: આઝાદી પહેલાની જમીનદારી પ્રથાથી ખેડૂતોનું શોષણ થતું હતું.




    • અપૂરતું ખેત-ધિરાણ: સાહુકારોના ઊંચા વ્યાજદર અને શોષણની નીતિને કારણે ખેડૂતો દેવામાં ડૂબેલા રહેતા.




    • વેચાણ-વ્યવસ્થાની ખામીઓ: વાહનવ્યવહાર, સંગ્રહસ્થાનની અછત અને મધ્યસ્થીઓ/દલાલો દ્વારા થતું શોષણ.




    • ગ્રામીણ સામાજિક માળખું: જૂનવાણી પરંપરાઓ, અજ્ઞાનતા અને ખેડૂતોની પ્રારબ્ધવાદી મનોવૃત્તિ.






  2. ટેક્નોલૉજિકલ પરિબળો:





    • જૂના સાધનો (હળ, બળદ), દેશી બિયારણો, છાણિયા ખાતરનો મર્યાદિત ઉપયોગ, જંતુનાશક દવાઓનો અભાવ અને અનિયમિત સિંચાઈ.






  3. અન્ય પરિબળો:





    • વસ્તીનું ભારણ: ખેતી પર વસ્તીનો અતિશય બોજો.




    • આર્થિક આયોજનનો અભાવ: બીજી પંચવર્ષીય યોજનાથી ઉદ્યોગોને વધુ પ્રાધાન્ય અપાતાં કૃષિક્ષેત્રની ઉપેક્ષા થઈ.






સાચો જવાબ:


  • ખેત-ઉત્પાદકતામાં સુધારો લાવવા માટે નીચે મુજબના પગલાં ભરવામાં આવ્યા છે:





    1. સંસ્થાકીય સુધારાઓ:





      • જમીનવિષયક સુધારા: 'ખેડે તેની જમીન' નો કાયદો, ગણોત નિયમન અને જમીનદારી નાબૂદી.




      • સંસ્થાકીય ધિરાણ: 1969 અને 1980માં બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ, 1982માં નાબાર્ડ (NABARD) અને પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRB) દ્વારા સસ્તું ધિરાણ.




      • વેચાણ-વ્યવસ્થા: નિયંત્રિત બજારો (APMC), 'એગમાર્ક' (AGMARK) ગ્રેડિંગ, ગોડાઉન સુવિધાઓ અને સરકાર દ્વારા 'તળિયાના ભાવ' (MSP) ની જાહેરાત.




      • કૃષિ-સંશોધનો: નાબાર્ડ અને વિવિધ સંસ્થા દ્વારા ખેડૂતોને તાલીમ.






    2. ટેક્નોલૉજિકલ સુધારાઓ:





      • હાઇબ્રિડ/સુધારેલાં બિયારણોનો ઉપયોગ (બીજ ક્રાંતિ).




      • રાસાયણિક ખાતરો (N, P, K) પર સબસિડી.




      • સિંચાઈ સુવિધાઓનો વ્યાપ (સિંચાઈ ક્ષેત્ર વિકાસ યોજના).




      • યંત્રોનો ઉપયોગ (ટ્રેક્ટર, થ્રેશર, પમ્પસેટ).




      • જંતુનાશક દવાઓ અને જમીનની ગુણવત્તા ચકાસણી માટે ભૂમિ-પરીક્ષણ (Soil Testing).






    3. અન્ય ઉપાયો:





      • કૃષિમેળાઓ દ્વારા જાગૃતિ, ગ્રામીણ ઉદ્યોગોનો વિકાસ, અને પશુપાલન, મરઘાં-બતકાં ઉછેર જેવી સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓનો વિકાસ કરવો.


















 
```php
Warning: session_start(): Session cannot be started after headers have already been sent in /home/u367000040/domains/gyanistudent.in/public_html/footer.php on line 8
```