ધોરણ 12 | విષય: Economics
વર્લ્ડ ટ્રેડ રિપોર્ટ (2013): 1800ના મધ્યગાળાથી વિશ્વની વસ્તી 6 ગણી, ઉત્પાદન 60 ગણું અને વિશ્વવેપાર 140 ગણો વધ્યો છે.
ખર્ચમાં ઘટાડો: વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહાર ખર્ચ ઘટવાથી વેપાર ઝડપી બન્યો છે.
સેવાઓનો વેપાર: છેલ્લાં 30 વર્ષોમાં વ્યાવસાયિક સેવાઓના વેપારમાં વાર્ષિક સરેરાશ 7% નો વધારો થયો છે.
વિકાસશીલ દેશોનો ફાળો: 1980 થી 2011 વચ્ચે વિકાસશીલ દેશોનો નિકાસ ફાળો 34% થી વધીને 47% અને આયાતમાં ફાળો 29% થી વધીને 42% થયો છે.
વૃદ્ધિ દર: વિશ્વ ઉત્પાદનના વૃદ્ધિદર કરતાં વિશ્વવેપારનો વૃદ્ધિદર બમણો થયો છે.
જવાબ:
| મુદ્દો | વેપારતુલા | લેણદેણતુલા |
|---|---|---|
| અર્થ | માત્ર ભૌતિક (દૃશ્ય) વસ્તુઓની આયાત-નિકાસનું હિસાબી સરવૈયું છે. | ભૌતિક (દૃશ્ય) અને અભૌતિક (અદૃશ્ય) તમામ આયાત-નિકાસનું સરવૈયું છે. |
| કદ/વિસ્તાર | તે લેણદેણની તુલાનો એક નાનો ભાગ છે. | તે વિશાળ ખ્યાલ છે, જેમાં વેપારતુલાનો સમાવેશ થાય છે. |
| ખાતાઓ | તેમાં માત્ર દૃશ્ય વસ્તુઓ જ નોંધાય છે. | તેમાં ચાલુ ખાતું અને મૂડી ખાતું એમ બે ખાતાઓ હોય છે. |
અર્થ: એક દેશના ચલણની બીજા દેશના ચલણમાં વ્યક્ત થતી કિંમત એટલે હૂંડિયામણ દર. (દા.ત. $1 = ₹60).
દર વધવો: જો હૂંડિયામણ દર $1 = ₹60 થી વધીને $1 = ₹65 થાય, તો ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય ઘટે છે.
અસર: આયાતો મોંઘી બનતા ઘટે છે અને વિદેશીઓ માટે આપણી વસ્તુઓ સસ્તી બનતાં નિકાસો વધે છે.
દર ઘટવો: જો હૂંડિયામણ દર ઘટે ($1 = ₹55 થાય), તો રૂપિયાનું મૂલ્ય વધે છે. તેનાથી આયાતો વધે છે અને નિકાસો ઘટે છે.
ઉત્પાદનના સાધનોમાં તફાવત: દરેક દેશ પાસે બધાં જ સંસાધનો પૂરતા પ્રમાણમાં હોતાં નથી.
ઉત્પાદન-ખર્ચ: સાધનોની વિષમતાને કારણે ઘરેલું ઉત્પાદન-ખર્ચ મોંઘો હોય ત્યારે વિદેશથી આયાત કરવી સસ્તી પડે છે.
ટેક્નોલૉજિકલ પ્રગતિ: અમુક દેશો ચોક્કસ ટેક્નોલૉજીમાં વધુ નિષ્ણાત હોવાથી વેપાર જરૂરી બન્યો છે.
શ્રમવિભાજન અને વિશિષ્ટીકરણ: દરેક દેશના શ્રમિકોની કૌશલ્ય શક્તિ અલગ હોય છે. જે વસ્તુમાં વિશિષ્ટીકરણ હોય તેની નિકાસ કરાય છે અને બાકીની આયાત કરાય છે.
ચાલુ ખાતું (Current Account):
તેમાં ભૌતિક (દૃશ્ય) વસ્તુઓના વેપારનું મૂલ્ય (આયાત-નિકાસ) નોંધાય છે.
અભૌતિક (અદૃશ્ય) સેવાઓના વેપારની આવક-જાવક નોંધાય છે.
એકતરફી ચૂકવણીઓ (ભેટ, સોગાદ વગેરે) સમાવિષ્ટ થાય છે.
મૂડી ખાતું (Capital Account):
તેમાં એક દેશના બીજા દેશ સાથેના મૂડી વ્યવહારો નોંધાય છે.
તેમાં બોન્ડ, શેર, સોનું, મૂડી પ્રકારનું ધિરાણ તથા સ્થાયી વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) નો સમાવેશ થાય છે.
આયાતોનું બદલાતું સ્વરૂપ:
1950-60ના દાયકામાં અનાજ અને પ્રાથમિક વસ્તુઓની આયાત વધુ હતી. (1960-61માં ખાદ્યવસ્તુઓની આયાત 19.1% હતી જે 2014-15માં ઘટીને 3.9% થઈ).
મૂડીજન્ય આયાતો 31.7% થી ઘટીને 9.8% થઈ.
નવીન આયાતો (વચગાળાની વસ્તુઓ, પેટ્રોલ વગેરે) 2.2% થી વધીને 46.5% થઈ.
નિકાસોનું બદલાતું સ્વરૂપ:
પરંપરાગત પ્રાથમિક ચીજો (ચા, કોફી, શણ) નો હિસ્સો 1960-61 માં 44.2% હતો જે 2014-15 માં ઘટીને 12.3% થયો.
ઉત્પાદિત (ઔદ્યોગિક) વસ્તુઓનો હિસ્સો 45.3% થી વધીને 66.7% થયો.
તૈયાર કપડાંની નિકાસ 0.1% થી વધીને 5.4% અને પેટ્રોલિયમ પેદાશોની નિકાસ 1.1% થી વધીને 18.5% થઈ.
કદના આધારે: આંતરિક વેપારનું કદ નાનું હોય છે, જ્યારે વિદેશવેપારનું કદ અત્યંત વિશાળ હોય છે.
ચલણ અને ચૂકવણી: આંતરિક વેપારમાં દેશનું જ ચલણ વપરાય છે, જ્યારે વિદેશવેપારમાં સર્વસ્વીકૃત આંતરરાષ્ટ્રીય ચલણ (હૂંડિયામણ) માં ચૂકવણી થાય છે.
ભાષા, સંસ્કૃતિ અને સમાજ: આંતરિક વેપારમાં સમાન ભાષા અને સંસ્કૃતિ હોય છે, જ્યારે વિદેશવેપારમાં વિવિધ દેશોની ભાષા, સંસ્કૃતિ અને રુચિ અલગ હોય છે.
વાહનવ્યવહાર ખર્ચ: વિદેશવેપારમાં વાહનવ્યવહાર ખર્ચ અને જકાત વેરા ખૂબ ઊંચા હોય છે.
હરીફાઈનું પ્રમાણ: વિદેશવેપારમાં વિશ્વભરના ઉત્પાદકો વચ્ચે તીવ્ર હરીફાઈ હોય છે.
વહીવટી અને કાયદાકીય માળખું: આંતરિક વેપારની સરખામણીએ વિદેશવેપારમાં કાયદાકીય પરવાનગીઓ અને નીતિઓ વધુ જટિલ હોય છે.
1951 થી 1980 સુધી: વિકાસની શરૂઆતમાં આયાતો (યંત્રો, ટેક્નોલોજી) ઊંચી રહી પરંતુ નિકાસ ક્ષમતા નીચી હતી.
1991 પછીના સુધારા: આર્થિક ઉદારીકરણ પછી વિદેશવેપારના કદમાં જંગી વધારો થયો.
મૂલ્યમાં ફેરફાર (US $ માં):
1991-92: નિકાસો 17.9 બિલિયન $, આયાતો 19.4 બિલિયન $ (વેપારતુલા -1.5).
2014-15: નિકાસો 310.5 બિલિયન $, આયાતો 448.0 બિલિયન $ (વેપારતુલા -137.5).
GDP માં વેપારનો હિસ્સો: 1981 માં વેપારનો ટકાવારી હિસ્સો 12% હતો, જે વધીને 2014 માં 38.3% થયો.
પરંપરાગત ભાગીદારોમાં ઘટાડો:
UK (ઇંગ્લેન્ડ): 1960-61 માં ભારતની કુલ આયાતમાં UK નો હિસ્સો 19% અને નિકાસમાં 26.8% હતો, જે 2007 પછી ઘટીને 2% થી 4% ની નીચે ગયો.
USA અને રશિયા: USA માંથી આયાતો 29% થી ઘટીને 8% થઈ. રશિયા સાથે પણ આર્થિક કટોકટી પછી વેપાર ઘટી ગયો.
વિકાસશીલ દેશો સાથે વધારો:
એશિયા, આફ્રિકા અને મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે વેપાર ખૂબ વધ્યો છે.
વિકાસશીલ દેશોમાંથી આયાત હિસ્સો 1960-61 ના 11.8% થી વધીને 2014-15 માં 59% થયો.
OPEC દેશો: ઔદ્યોગિકીકરણ વધતાં અખાતી દેશો પાસેથી પેટ્રોલિયમની આયાત વધી. 2014-15 માં ભારતની કુલ નિકાસનો 50% હિસ્સો એશિયાના દેશો ખાતે થયો હતો.
અર્થ: દેશના અન્ય દેશો સાથેના તમામ દૃશ્ય અને અદૃશ્ય આયાત-નિકાસ મૂલ્ય દર્શાવતા હિસાબી સરવૈયાને લેણદેણની તુલા કહે છે.
પ્રકારો:
સમતોલ તુલા: જમા બાજુ = ઉધાર બાજુ.
અસમતોલ તુલા:
પુરાંત વાળી: જમા બાજુ > ઉધાર બાજુ
ખાધ વાળી: ઉધાર બાજુ > જમા બાજુ
ખાતાઓ:
ચાલુ ખાતું: (i) દૃશ્ય વસ્તુઓનો વેપાર (ii) અદૃશ્ય સેવાઓનો વેપાર (iii) એકતરફી ચૂકવણી/આવક.
મૂડી ખાતું: સોનું, શેર, બોન્ડ, વિદેશી ઋણ અને વિદેશી રોકાણ.
અસર કરતાં પરિબળો:
હૂંડિયામણનો દર
વસ્તુઓ અને સેવાઓની દેશી તથા વિદેશી કિંમતો
અનિવાર્ય આયાતો અને દેશના આર્થિક વિકાસનું સ્તર
વેપાર પર રાજકીય અને કાયદાકીય અંકુશો
વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહારની સુવિધાઓ