ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
મહાભારતના કુરુક્ષેત્રના મહાયુદ્ધમાં કૌરવોનો વિનાશ થયા પછી ઉત્તરક્રિયા પતાવી પાંડવો અને કૃષ્ણ બેઠા હોય છે, ત્યારે યુધિષ્ઠિર અતિશય દારુણ યુદ્ધવિષાદમાં ડૂબી જાય છે. નારદજી, વ્યાસજી, દ્રૌપદી, અર્જુન, ભીમ, નકુલ અને સહદેવ વગેરે યુધિષ્ઠિરને રાજ્ય ભોગવવા અને શાંત થવા મનાવે છે, પરંતુ યુધિષ્ઠિર પોતાની તાર્કિક અને તત્ત્વજ્ઞાનભરી દલીલોથી એમને ઉત્તર આપે છે.
યુધિષ્ઠિરનું માનવું છે કે આપણે દુશ્મનોની અભિમાનવૃત્તિ અને ક્રૂરતા સામે લડવાનું હતું, તેને બદલે તેમનાં શરીરો સાથે લડી બેઠા. વિજય મેળવીને પણ આપણને માત્ર સ્મશાનશાંતિ જ મળી છે. અંતે, સ્વજનો ગુમાવનારા પ્રજાજનોના વિલાપ અને આક્રંદના ભાવાવેશમાં આવી યુધિષ્ઠિર મૂર્છિત થઈને ઢળી પડે છે. આ દૃશ્ય જોઈને ભીમ, અર્જુન અને દ્રૌપદીને પણ પોતાના પાપ અને અહંકારનું ભાન થાય છે અને કૃષ્ણ પણ ઊંડા વિચારમાં પડી જાય છે.
નાટકના અંતે યુધિષ્ઠિર અત્યંત ભાવાવેશમાં આવીને બોલે છે કે: "મારે એકને કાજે રે, સુતવિયોગે આજે રે માડી કૈંક ઝૂરી મરે." અને આટલું બોલતાં જ તેઓ ઢળી પડે છે (બેભાન થઈ જાય છે). યુધિષ્ઠિરની આ કરુણ સ્થિતિ જોઈને અત્યાર સુધી પોતાના વિજય પર ગર્વ અનુભવતા ભીમ, અર્જુન અને દ્રૌપદીનું હૃદય પરિવર્તન થાય છે. ભીમ પોતાને 'ઝેરનું પૂતળું' ગણે છે, અર્જુન ગાંડીવના ગુમાન માટે પસ્તાવો કરે છે અને દ્રૌપદી પોતાના પાપ અને આક્રમક સ્વભાવને દોષ આપે છે.
શ્રીકૃષ્ણ પણ યુધિષ્ઠિરની તત્ત્વજ્ઞાનભરી અને સંવેદનાત્મક વાત સ્વીકારીને ગંભીર વિચારમાં પડી જાય છે. નાટકનો આ અધૂરો રહી જતો સંવાદ અને શાંતિ દર્શકો તેમજ વાચકોના માનસપટ પર ઊંડો પ્રભાવ અને ચિંતન છોડી જાય છે.