ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
'ઊર્મિલા' ખંડકાવ્યમાં કવિ બોટાદકરે ઊર્મિલાના ઉદાત્ત, ત્યાગમય અને ધૈર્યવાન પાત્રનું સુંદર ચિત્રણ કર્યું છે:
અજોડ સમર્પણ અને કર્તવ્યભાવના: ઊર્મિલા પતિ લક્ષ્મણના બંધુધર્મના માર્ગમાં બાધા બનવા નથી માગતી. પોતાની વિરહવેદના કરતાં પતિનું કર્તવ્ય તેના માટે મુખ્ય છે.
અપૂર્વ ધૈર્ય અને સંયમ: પતિના વનવાસના આઘાતજનક સમાચાર સાંભળવા છતાં તે પોતાના દુઃખનો ચિંતન કે વિલાપ કરતી નથી. તે આકાશ તૂટી પડવા જેવી આપત્તિને પણ શાંતિથી સહન કરી લે છે.
સ્વાર્થરહિત પ્રેમ: સાથે આવીને પતિની સેવા અને રક્ષાના કાર્યમાં વિઘ્નરૂપ બનવાને બદલે તે ઘેર રહીને વિરહાગ્નિમાં બળવાનું પસંદ કરે છે. લક્ષ્મણ પણ તેને કોઈ દેવી કે 'સુરાત્મજા' (દેવપુત્રી) ગણે છે. ઊર્મિલાનું પાત્ર ભારતીય સાહિત્યમાં ત્યાગ, સમર્પણ અને ધીરજની મૂર્તિ સમાન ભાશે છે.
લક્ષ્મણ ઊર્મિલાની સહનશીલતા અને ઉદાત્તતા જોઈને અહોભાવથી ભરાઈ જાય છે. લક્ષ્મણને ભય હતો કે ઊર્મિલા સીતાનું ઉદાહરણ આપીને સાથે આવવાની હઠ કરશે અથવા વિલાપ કરીને વનવાસમાં વિઘ્ન બનશે. પરંતુ ઊર્મિલાએ અત્યંત શાંતિ અને ધૈર્યથી પતિને સત્કાર્ય માટે રજા આપી.
આ જોઈ લક્ષ્મણ તેને "ધન્ય ધન્ય તને દેવી! અનેરી કોઈ ઊર્મિલે!" કહીને બિરદાવે છે. તે ઊર્મિલાને સામાન્ય સ્ત્રી નહીં પરંતુ સંસારના સેવાભાવીઓથી અલગ એવી કોઈ 'સુરાત્મજા' (દિવ્ય દેવી) ગણાવે છે. લક્ષ્મણ કહે છે કે તેનામાં સ્વાર્થ કે વાસના નથી અને તેના અદ્ભુત ધૈર્યને જોઈને પોતે પણ શાંતિ અને સ્વસ્થતા અનુભવી રહ્યા છે. આ રીતે લક્ષ્મણ ઊર્મિલાના ત્યાગ અને સમર્પણનું હૃદયપૂર્વક બહુમાન કરે છે.