chapter 12

સાચો જવાબ: પ્રભાશંકરે જવાબ આપ્યો કે, "હું મોરબીબાવાનો નોકર છું અને તેઓ મને સારી રીતે રાખે છે. તેથી કોઈ કારણ વગર મારાથી તેમની નોકરી છોડાય નહીં."

સાચો જવાબ: પ્રભાશંકરે શરત મૂકીને નકારતાં કહ્યું કે, જો હું વધુ સત્તા કે ધનના લોભે ભાવનગરના રાજપરિવારને છોડીને કશ્મીર આવું, તો તમારે પણ મારા પર ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો ન જોઈએ કે હું તમને વફાદાર રહીશ.

સાચો જવાબ: ભાવસિંહજી જ્યારે રાજકુમાર કૉલેજ, રાજકોટમાં સગીર વયે ભણતા હતા ત્યારે શ્રી પ્રભાશંકર તેમની નોકરીમાં (સેવામાં) હતા, ત્યારથી જ ભાવસિંહજીને તેમના પ્રત્યે ઊંડું આદરમાન હતું.

સાચો જવાબ: મહારાજા ભાવસિંહજીએ એક વરિષ્ઠ અમલદારને ભૂલ બદલ રાજીનામું આપી 24 કલાકમાં ભાવનગર છોડવાનો આકરો હુકમ કર્યો હતો. પ્રભાશંકર માનતા હતા કે રાજા પ્રજાનો બાપ છે અને નોકરની ભૂલ સુધારવી જોઈએ, આવી આકરી સજા કરનાર મનસ્વી રાજાની નોકરી ન કરાય તે માટે તેમણે રાજીનામું આપ્યું.

સાચો જવાબ: લૉર્ડ કર્ઝન અને અન્ય સરકારી અમલદારો દ્વારા કરારોનો ભંગ કરીને, બંદરી હકો છીનવીને તેમજ લોકમત અને ન્યાયની અવહેલના કરીને મનસ્વી વર્તન ચલાવવામાં આવ્યું, જેના પરિણામે લોકોનો વિશ્વાસ તૂટ્યો અને લોકમત બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ ચળવળમાં પરિણમ્યો.

સાચો જવાબ: મહારાજા ભાવસિંહજીએ એક જુના અમલદારની ભૂલ બદલ તેને 24 કલાકમાં રાજ્ય છોડવાનો હુકમ કર્યો. પ્રભાશંકરે રાજાને સમજાવ્યું કે રાજા પ્રજાનો પિતા છે અને નોકરની ભૂલ સુધારવી એ રાજાની ફરજ છે. ઘડીકમાં કોપાઈમાન થઈને આકરી સજા કરનાર રાજા સાથે કામ ન થઈ શકે. આથી તેમણે મહારાજાના નિર્ણયનો વિરોધ કરવા માટે પોતે જ પોતાનું રાજીનામું મહારાજાને સોંપી દીધું.

સાચો જવાબ: માત્ર મૅટ્રિક સુધી ભણેલા પ્રભાશંકર પટ્ટણીએ એક સામાન્ય શિક્ષકથી કારકિર્દી શરૂ કરીને ભાવનગર રાજ્યના દીવાન અને ઍડ્મિનિસ્ટ્રેટરનું પદ શોભાવ્યું. તેઓ હિંદના દેશી રાજ્યોના માનવંતા સલાહકાર બન્યા. બ્રિટિશ સરકારમાં 'ઇન્ડિયા કાઉન્સિલ' અને 'લીગ ઑવ નેશન્સ'માં સ્થાન મેળવ્યું તથા દેશની આઝાદી માટે ગાંધીજીના ગાઢ મિત્ર બનીને મહત્વનું પ્રદાન આપ્યું.

સાચો જવાબ:

લૉર્ડ કર્ઝને સાર્વભૌમ સત્તાના અહંકારી વર્તન હેઠળ ભાવનગર અને કાઠિયાવાડના બંદરોનો વેપાર તોડવા માટે જકાતની લાઈનદોરી નાખી હતી, જે મહારાણી વિક્ટોરિયાના ઢંઢેરાની ન્યાયની નીતિથી વિરુદ્ધ હતું. ભાવનગર અને મિન્ટો સરકારે રજૂઆતો કરી છતાં દાદ ન મળી.

આથી દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણી પોતે ઇંગ્લૅન્ડ ગયા અને સેક્રેટરી ઑફ સ્ટેટ ફૉર ઇન્ડિયા 'લૉર્ડ મોર્લી'ને મળીને રૂબરૂ બધી સત્ય હકીકત સમજાવી. પટ્ટણીજીની દલીલો અને સત્યતાથી પ્રભાવિત થઈને લૉર્ડ મોર્લીએ કર્ઝનના અન્યાયી પગલાને રદ કરતો ચુકાદો આપ્યો. જ્યારે મોર્લીએ પટ્ટણીને જીત માટે અભિનંદન આપ્યા, ત્યારે પટ્ટણીજીએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું કે, "આ જીત મારી નથી પણ બ્રિટિશ રાજ્યની ન્યાય ભાવનાની છે." આ રીતે તેમણે અન્યાય સામે સફળ પ્રતિવાદ કર્યો.

સાચો જવાબ:

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનો સ્વભાવ સૌજન્યશીલ, નિઃસ્પૃહ, નિરભિમાની અને પરહિતકારી હતો. તેમના સંપર્કમાં આવનાર રંક હોય કે રાજા, નોકર હોય કે અંગ્રેજ અમલદાર—સૌને લાગતું કે પટ્ટણીજી પોતાના જ છે:

1. 
   

   મારાને ક્ષમા: પોતાના પર ખૂન કરવા આવેલા માણસને પકડીને સજા કરવાને બદલે ક્ષમા આપી પ્રેમથી પાછો વાળ્યો.

   
   


2. 
   

   રાજવીઓનો પ્રેમ: મોરબીના વાઘજી ઠાકોર, ભાવનગરના ભાવસિંહજી અને કૃષ્ણકુમારસિંહજી તેમજ કશ્મીરના મહારાણા તેમના વ્યક્તિત્વથી અતિ પ્રભાવિત હતા.

   
   


3. 
   

   અંગ્રેજ અમલદારો પર પ્રભાવ: અંગ્રેજ અમલદારો પોતાના અધિકારીઓને સલાહ આપતા કે "પ્રભાશંકર સાથે મનભેદ હોય તો કાગળ પર લડજો, રૂબરૂ વાત ન કરતા નહીંતર તે તમને તેમના મતના બનાવી દેશે!"

   
   


4. 
   

   ગાંધીજી સાથે ગાઢ મૈત્રી: ગાંધીજીની 'હિમાલય જેવડી ભૂલ' સ્વીકારાવવી હોય કે ગોળમેજી પરિષદમાં સાથે લઈ જવા હોય—ગાંધીજી જેવા મહાત્મા પણ તેમની વ્યાજબી વાત માનતા.

   
   
   

   આ તમામ પ્રસંગો સાબિત કરે છે કે તેમનામાં પોતાની વાણી, પ્રેમ અને નમ્રતાથી સૌ કોઈના દિલ જીતી લેવાની અદ્ભુત શક્તિ હતી.

   
   

સાચો જવાબ:

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનો સ્વભાવ સૌજન્યશીલ, નિઃસ્પૃહ, નિરભિમાની અને પરહિતકારી હતો. તેમના સંપર્કમાં આવનાર રંક હોય કે રાજા, નોકર હોય કે અંગ્રેજ અમલદાર—સૌને લાગતું કે પટ્ટણીજી પોતાના જ છે:

1. 
   

   મારાને ક્ષમા: પોતાના પર ખૂન કરવા આવેલા માણસને પકડીને સજા કરવાને બદલે ક્ષમા આપી પ્રેમથી પાછો વાળ્યો.

   
   


2. 
   

   રાજવીઓનો પ્રેમ: મોરબીના વાઘજી ઠાકોર, ભાવનગરના ભાવસિંહજી અને કૃષ્ણકુમારસિંહજી તેમજ કશ્મીરના મહારાણા તેમના વ્યક્તિત્વથી અતિ પ્રભાવિત હતા.

   
   


3. 
   

   અંગ્રેજ અમલદારો પર પ્રભાવ: અંગ્રેજ અમલદારો પોતાના અધિકારીઓને સલાહ આપતા કે "પ્રભાશંકર સાથે મનભેદ હોય તો કાગળ પર લડજો, રૂબરૂ વાત ન કરતા નહીંતર તે તમને તેમના મતના બનાવી દેશે!"

   
   


4. 
   

   ગાંધીજી સાથે ગાઢ મૈત્રી: ગાંધીજીની 'હિમાલય જેવડી ભૂલ' સ્વીકારાવવી હોય કે ગોળમેજી પરિષદમાં સાથે લઈ જવા હોય—ગાંધીજી જેવા મહાત્મા પણ તેમની વ્યાજબી વાત માનતા.

   
   
   

   આ તમામ પ્રસંગો સાબિત કરે છે કે તેમનામાં પોતાની વાણી, પ્રેમ અને નમ્રતાથી સૌ કોઈના દિલ જીતી લેવાની અદ્ભુત શક્તિ હતી.