ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
જેલમાંથી મુક્ત થઈને ગામ તરફ જતાં મણિભાઈના મનમાં અનેક વિચારોનું ઘોડાપૂર આવે છે:
શારીરિક અને માનસિક બદલાવ: જેલના કષ્ટ, માર અને કાંકરીવાળા રોટલા ખાધા પછી તેમનો દેહ દૂબળો થઈ ગયો હતો. પણ જેલમાં રહીને મેળવેલા જ્ઞાન અને સંગતથી તેમના વિચારો બદલાયા હતા.
મા-બાપ અને ઘરની યાદ: રસ્તામાં જતાં તેમને ઘરની યાદ આવે છે. પિતા વેરીભાઈ લાકડાની પાટ પર બેસી હુક્કો ગગડાવતા હશે અને બા હરખઘેલી થઈને લોટો ભરી ઠંડું પાણી લાવશે એવાં હૂંફાળાં સ્વપ્ના તે જુએ છે.
ગાંધીજીના વિચારોની અસર: તે વિચારતા કે બાની લાજ કાઢવાની પ્રથા બંધ કરાવવી પડશે અને પત્ની હીરાને ઘરેણાંનો શોખ છોડાવવો પડશે.
ભવિષ્યનો વિચાર: સાથીદારોએ પાછા ફરવાનું કહ્યું હતું, પણ મણિભાઈને હીરાને મળવું હતું, ગામના લોકો સાથે ગાંધીજીના વિચારો શેર કરવા હતા. આ રીતે સત્યાગ્રહ, ગાંધીવિચાર, વિરહ અને મનોમંથન કરતા કરતાં મણિભાઈ ઘર તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા.
'મા’ત્માના માણસ' શીર્ષક વાર્તાના મૂળ હાર્દને ઉત્તમ રીતે રજૂ કરે છે:
મણિભાઈનું રૂપાંતરણ: એક સામાન્ય, ટૂંકી બુદ્ધિનો, ગાળ ન સહેનારો અને વાત-વાતમાં ગુસ્સે થઈ જતો ખેડૂત મણિભાઈ ગાંધીજીના આંદોલનમાં જોડાય છે. જેલમાં જઈને તે અહિંસા અને સત્યાગ્રહના પાઠ શીખે છે અને 'માત્માનો માણસ' બને છે.
હીરાનો ત્યાગ: માત્ર મણિભાઈ જ નહીં, તેમની પત્ની હીરા પણ "જ્યાં તમે ત્યાં હું" કહીને ઘરેણાં અને પિતૃગૃહનો વૈભવ છોડી ખાદી ધારણ કરી લે છે. તે પણ ગાંધીવિચારને પોતાના જીવનમાં ઉતારીને 'માત્માની માણસ' બની જાય છે.
સામાજિક બહિષ્કાર સામે દ્રઢતા: પિતા વેરીભાઈ ઘરના દરવાજા બંધ કરી દે છે, છતાં મણિભાઈ અને હીરા પોતાના આદર્શથી ડગતા નથી. વાર્તાના અંતે હીરા જ્યારે મણિભાઈને બીડી પીતા રોકીને કહે છે કે "શોભતા નથી: મા'ત્માના માણસ થઈને!" ત્યારે આ શીર્ષક સંપૂર્ણપણે સાર્થક અને યથાર્થ સાબિત થાય છે.
સત્યાગ્રહી તરીકે મણિભાઈનો અનુભવ ખૂબ જ કડવો છતાં જીવન બદલી નાખનારો રહ્યો:
જેલજીવનના કષ્ટો: મણિભાઈએ જેલમાં વૉર્ડરોનો માર ખાધો, કડક સજાઓ ભોગવી અને કાંકરીવાળા રોટલા ખાધા. નાનપણથી તોછડાઈ કે ગાળ ન સહન કરી શકનાર મણિભાઈ માટે વૉર્ડરોની ગાળો સહન કરવી અતિ મુશ્કેલ હતી.
અહિંસાની કસોટી: ગાળ સાંભળતાં જ તેમનું લોહી ઊકળી ઊઠતું, પરંતુ જેલના વિદ્વાન સાથીદારો અને ગાંધીજીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ તે પોતાની જાતને અહિંસાના માર્ગે વાળવાનો પ્રયત્ન કરતા.
સામાજિક અનુભવ: જેલમાંથી બહાર આવ્યા પછી તેમણે વિચાર્યું હતું કે ગામમાં તેમનું સ્વાગત થશે, પણ પિતાએ તેમને ઘરમાં ઘૂસવા ન દીધા અને કમાડ વાસી દીધા. પરંતુ અંતે પોતાની પત્ની હીરાને પણ સત્યાગ્રહી અને ખાદીધારી બનેલી જોઈને તેમનો સત્યાગ્રહનો અનુભવ એક સાર્થક અને ગૌરવપૂર્ણ અનુભવ બની રહ્યો.