ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
'છેલ્લું દર્શન' સૉનેટમાં કવિ રામનારાયણ વિ. પાઠકની માનસિક સ્થિતિની સુંદર અભિવ્યક્તિ થઈ છે:
અસ્વસ્થતા અને સંયમ: પત્નીના અવસાનથી કવિનું મન અત્યંત અસ્વસ્થ છે. આંખમાંથી અશ્રુ રોકાયા રોકાતા નથી. પરંતુ કવિ પોતાની લાગણીઓ પર વિજય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને ત્રણ વાર "ધમાલ ન કરો" કહીને મનને શાંત પાડે છે.
શોકને બદલે ધન્યતા: કવિ અસારવાદ કે શોકમાં સરી પડવાને બદલે જે સૌંદર્ય પોતાના જીવનમાં પ્રાપ્ત થયું હતું અને અંત સુધી વિકસતું રહ્યું હતું, તેની ધન્યતા વાગોળે છે.
પૂજન ભાવ: પત્નીના સ્થાનને ભૌતિક સ્મરણચિહ્નોથી બાંધવાને બદલે હૃદયમાં અમર સ્થાન આપે છે અને કંકુ, અક્ષત, ચંદનથી એના સૌંદર્યની પૂજા કરવા માંગે છે. આમ, કવિની મનઃસ્થિતિ શોકગ્રસ્ત હોવા છતાં વિધાયક જીવનદૃષ્ટિના કારણે શાંત, સ્વસ્થ અને મંગલમય બની રહે છે.
> સામાન્ય રીતે મૃત્યુ એ દુઃખ અને શોકનો પ્રસંગ ગણાય છે, પરંતુ કવિ રામનારાયણ પાઠકે પોતાની આધ્યાત્મિક અને વિધાયક જીવનદૃષ્ટિથી તેને અત્યંત મંગલમય બનાવી છે:
સૌંદર્યનું પૂજન: કવિ પત્નીના મૃત્યુને કોઈ વ્યક્તિનો નાશ નથી ગણતા, પણ એક અમૂર્ત પવિત્ર સૌંદર્યની વિદાય ગણે છે. તેઓ રોકકળ કરવાને બદલે દીપ, અગરુ, કંકુ, ગુલાલ અને શ્રીફળથી તેનું અર્ચન કરવા કહે છે.
અખંડ સૌંદર્ય: કવિ મૃતદેહ પરથી કશુંય સ્મરણચિહ્ન લેવાની ના પાડે છે જેથી તેનું સૌંદર્ય ખંડિત ન થાય.
અગ્નિની સાક્ષી: લગ્ન સમયે અગ્નિની સાક્ષીથી બંને એક થયાં હતાં અને આજે અંતિમ વિયોગ સમયે પણ અગ્નિ જ સાક્ષી બની રહ્યો છે. જે અગ્નિ મિલનનો સાક્ષી હતો તે જ વિયોગનો સાક્ષી બને તેનાથી વધુ ભવ્ય અને મંગલ ઘટના બીજી કઈ હોઈ શકે? આ રીતે કવિએ મૃત્યુની કડવી વાસ્તવિકતાને પવિત્રતા અને મંગલતાથી મઢી લીધી છે.
"મળ્યાં તુજ સમીપ, અગ્નિ! તુજ પાસ જુદાં થિયે; > કહે, અધિક ભવ્ય મંગલ નથી શું એ, સુંદરી ?"
સ્પષ્ટીકરણ: > પ્રસ્તુત પંક્તિઓ 'છેલ્લું દર્શન' સૉનેટના અંતિમ યુગ્મકની (છેલ્લી બે લીટીઓ) છે. અહીં કવિ અગ્નિ અને પોતાની મૃત પત્ની ('સુંદરી') ને સંબોધીને કહે છે કે, હે અગ્નિ! અમારા લગ્ન પણ તારી સાક્ષીએ થયા હતા (આપણે તારી પાસે મળ્યા હતા) અને આજે મૃત્યુના સમયે અંતિમ સંસ્કારની જ્વાળાઓમાં જુદા પડી રહ્યા છીએ, તે પણ તારી જ સમીપ થઈ રહ્યા છીએ. કવિ પોતાની પત્નીને પૂછે છે કે જીવનની શરૂઆત અને અંત બંને પવિત્ર અગ્નિની હાજરીમાં થાય, એનાથી વધારે ભવ્ય અને મંગળકારી ઘટના બીજી કઈ હોઈ શકે? અહીં કવિએ મૃત્યુ જેવા આત્યંતિક શોકના પ્રસંગને અગ્નિના સાક્ષીભાવ વડે એક અત્યંત દિવ્ય અને મંગલ અનુભવ તરીકે પ્રગટ કર્યો છે.