ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
જ્યારે નાયકને ખબર પડી કે પંકજમ્ એક અનાથ આશ્રમનું (ડેસ્ટિટ્યૂટ હોમનું) બાળક છે અને 'કાદવનું કમળ' છે, ત્યારે તેમના મનમાં તીવ્ર મનોમંથન શરૂ થયું:
પૂર્વગ્રહ અને ઘૃણા: નાયકની છાતીમાં ભયંકર કડાકો થયો. તેમના સુપ્ત પૂર્વગ્રહો જાગી ઊઠ્યા કે - આની સાથે કેમ પરણાય? એની મા કદાચ પતિતા હશે! તેનો વંશવેલો કેવો હશે?
દ્વંદ્વ અને બેચેની: એક તરફ પંકજમ્નું નિર્મળ, ગુણસંપન્ન અને સંસ્કારી વ્યક્તિત્વ હતું, તો બીજી તરફ તેનો અનાથ હોવાનો ભૂતકાળ હતો. નાયકના મનમાં ભયંકર ગજગ્રાહ ચાલવા લાગ્યો અને ત્યાંથી ભાગી જવાની વૃત્તિઓ જાગી.
સત્યનો સ્વીકાર: પરંતુ જ્યારે પંકજમે પોતે જ અત્યંત પ્રામાણિકતા અને ખાનદાનીથી પોતાના ભૂતકાળ વિશે સત્ય કહી દીધું, ત્યારે નાયકના પૂર્વગ્રહો ઓગળી ગયા. તેમને સમજાયું કે પંકજમ્ જન્મથી નહીં પરંતુ પોતાના સંસ્કાર અને ગુણોથી શ્રેષ્ઠ છે, તેથી તેમણે હૃદયપૂર્વક પંકજમ્ નો સ્વીકાર કર્યો.
'સેલ્વી પંકજમ્' વાર્તાનું કેન્દ્રવર્તી અને અત્યંત પ્રભાવક ચરિત્ર છે:
બાહ્ય અને આંતરિક સૌંદર્ય: પંકજમ્ શ્યામ વર્ણની, પણ મોહક નમણાઈ અને સદા હસમુખો ચહેરો ધરાવતી યુવતી છે. તે ખાદીની સાડી પહેરે છે અને કેશમાં મોગરાની વેણી સજાવે છે.
ઉચ્ચ શિક્ષણ અને કલાપ્રેમ: તેણે વડોદરાથી M.Sc. Home Science કર્યું છે. તે ભરતનાટ્યમમાં પ્રવીણ છે અને બાળઉછેર કેળવણીમાં નિષ્ણાત છે.
સ્વાભિમાન અને ખાનદાની: અનાથ આશ્રમમાં ઉછરેલી હોવા છતાં તેને પોતાની જાત પ્રત્યે જરાય હીનપત નથી. તે પોતાની જાતને ગાંધીગ્રામના 'અમ્મા' અને 'અપ્પા'નું સંતાન તથા 'કાદવનું કમળ' માને છે.
સત્યપ્રિયતા અને નિખાલસતા: લગ્નનો નિર્ણય લેતાં પહેલાં તે નાયક આગળ પોતાના અનાથ હોવાની છૂપાવ્યા વગર તદ્દન સાચી વાત કહી દે છે. ટૂંકમાં, પંકજમ્ જન્મ અને કુળના બંધનોથી પર થઈને પોતાના ગુણો, સાદગી અને સંસ્કારોથી ખીલેલું એક આદર્શ નારીપાત્ર છે.
ગાંધીગ્રામનું 'ડેસ્ટિટ્યૂટ હોમ' (નિરાધાર બાળકો માટેનું ગૃહ) એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ પર ચાલતી સંસ્થા છે:
બાળકોનો ઉછેર: ગટર, કૂવા, ઉકરડા કે જંગલમાંથી ત્યજી દેવાયેલાં અનાથ બાળકોને અહીં લાવવામાં આવે છે. અહીં આયાઓ અને શિક્ષિકાઓ તેમને નર્સિંગ અને 'મૉન્ટેસોરી' શિક્ષણ પદ્ધતિથી પ્રેમ અને વાત્સલ્યપૂર્વક ઉછેરે છે.
સર્વાંગી તાલીમ: બાળકોની બુદ્ધિ અને ક્ષમતા મુજબ તેમને શિક્ષણ અને તાલીમ આપવામાં આવે છે. તેમને સંગીત, નૃત્ય, નાટક તેમજ પશુપાલન (જેમ કે સસલાંની સંભાળ) જેવા વ્યવહારુ વિષયો શીખવવામાં આવે છે.
આત્મનિર્ભરતા: અહીં બાળકોને સંસ્કારી અને આત્મનિર્ભર બનાવીને સામાન્ય સમાજમાં એક સન્માનજનક નાગરિક તરીકે જીવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. સેલ્વી પંકજમ્ પોતે આ સંસ્થાની એક ઉત્કૃષ્ટ અને સફળ સિદ્ધિ છે.