ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
'પથ્થર થરથર ધ્રૂજે' શીર્ષક અત્યંત વેધક, સંવેદનશીલ અને માર્મિક છે:
અલંકાર અને અર્થ: કવિએ અહીં 'સજીવારોપણ અલંકાર'નો સુંદર ઉપયોગ કર્યો છે. પથ્થર એ જડ અને કઠોર વસ્તુ છે, છતાં એક અબળા સ્ત્રી પર થનારા અન્યાય અને હિંસાને જોઈને તે પણ વેદનાથી થરથર ધ્રૂજી ઊઠે છે.
માણસાઈ સામે કટાક્ષ: બીજી તરફ, પોતાના મનમાં કપટ અને પાપ ભરેલા હોવા છતાં માણસો 'હરખથી' પથ્થર મારીને સ્ત્રીને મારી નાખવા તૈયાર થાય છે. માણસો કરતાં જડ પથ્થરમાં વધુ સંવેદના છે તે દર્શાવવા આ શીર્ષક યોજાયું છે.
સાર્થકતા: જડ પથ્થરની ધ્રૂજારી એ સમાજની મરેલી સંવેદના અને દંભ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. તેથી આ કાવ્યનું શીર્ષક સચોટ અને સંપૂર્ણ સાર્થક છે.
કાવ્યમાંથી નીચે મુજબનો મહાન જીવનસંદેશ પ્રાપ્ત થાય છે:
આંતરખોજ (આત્મનિરીક્ષણ): બીજાના દોષ કે પાપ જોઈને ન્યાયાધીશ બની જતાં પહેલાં માણસે પોતાના મનમાં ઝાંખીને જોવું જોઈએ. દરેક માણસમાં કોઈને કોઈ ક્ષતિ કે પાપ હોય જ છે.
દંભ અને હિંસાનો ત્યાગ: સમાજના કહેવાતા ડાહ્યા અને સજ્જન લોકો પોતાના પાપ છુપાવીને બીજા પર અત્યાચાર કરે છે તે દંભ છે.
ઈસુ ખ્રિસ્તનો ક્ષમાભાવ: "જેણે પાપ કર્યું ના એકે, તે પથ્થર પહેલો ફેંકે" એ વચન આપણને બીજાઓ પ્રત્યે દયા, ક્ષમા અને કરૂણા દાખવવાનો સંદેશ આપે છે. પાપીને પથ્થર મારીને પતાવવાને બદલે તેને સુધરવાની તક આપવી જોઈએ.
"પથ્થર થરથર ધ્રૂજે, ને હાથ હરખથી જુઠ્ઠા ને જડ, પથ્થરની ત્યાં કોણ વેદના બૂઝે!"
સ્પષ્ટીકરણ: > પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ સમાજની મરેલી માનવતા પર કટાક્ષ કર્યો છે. ગામની અબળા સ્ત્રી પર પથ્થરોમારો કરવાનો ન્યાય તોળાયો છે ત્યારે જડ અને કઠોર પથ્થર પણ આ હિંસક કૃત્ય સામે કાંપી ઊઠે છે અને વેદના અનુભવે છે. પરંતુ જે લોકો પથ્થર ફેંકવા માટે પોતાના હાથ ઉપાડે છે તે પોતે 'જુઠ્ઠા અને જડ' છે, એટલે કે તેઓ સ્વયં પાપી અને સંવેદનાહીન છે. આવા જુઠ્ઠા અને જડ માણસો પથ્થરની કે એ અબળા સ્ત્રીની વેદનાને સમજી શકતા નથી. અહીં જડ પથ્થર કરતાં પણ માણસનું દિલ વધુ કઠોર બની ગયું છે તે કડવી વાસ્તવિકતા રજૂ થઈ છે.