ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
સામ્ય: ઘાટ (જેમ કે ઘડો, ઘરેણાં, છરી) ફૂટે કે તૂટે તો પણ મૂળ પદાર્થ (માટી, સોનું, લોઢું) નાશ પામતો નથી, તે મૂળ સ્વરૂપે જ રહે છે.
વૈષમ્ય: વિવિધ ઘાટ એ માત્ર જુદાં જુદાં નામો જ છે, જ્યારે મૂળ પદાર્થ એ જ સત્ય અને સ્થાયી તત્ત્વ છે.
લેખકે ઈશ્વરની સર્વવ્યાપકતા અને અદૃશ્ય સ્વરૂપને સમજાવવા પાઠમાં મુખ્યત્વે ત્રણ દૃષ્ટાંતો આપ્યાં છે:
માટી, સોનું અને લોઢાનું દૃષ્ટાંત: માટીમાંથી બનેલા ઘડા કે ઇંટ, સોનામાંથી બનેલા ઘરેણાં અને લોઢામાંથી બનેલાં ઓજારોમાં મૂળ તત્ત્વ એક જ છે. તેમ આ વિવિધતાભર્યા જગતમાં મૂળ તત્ત્વ એક પરમેશ્વર જ છે.
વડના ટેટા અને બીજનું દૃષ્ટાંત: વડના ટેટાના નાના દાણાને ભાંગતાં અંદર કશું દેખાતું નથી, છતાં તે સૂક્ષ્મતામાં જ આખું વિશાળ વડનું ઝાડ સમાયેલું હોય છે. તેમ અદૃશ્ય ઈશ્વરમાંથી આખી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ છે.
પાણી અને મીઠાનું દૃષ્ટાંત: પાણીમાં મીઠાનો ગાંગડો નાખતાં તે ઓગળી જાય છે અને દેખાતો નથી, પણ પાણી ચાખતાં દરેક ટીપે મીઠાસ કે ખારાશનો અનુભવ થાય છે. આ જ રીતે ઈશ્વર ચર્મચક્ષુઓથી દેખાતા નથી પરંતુ અનુભવગમ્ય અને સર્વવ્યાપી છે.
સામાન્ય રીતે મનુષ્ય ઈશ્વરને માનવ જેવા કડિયા કે સુથારના રૂપમાં કલ્પવાની ભૂલ કરે છે, જે બહારથી સાધનો (માટી, પથ્થર, લાકડું) ભેગાં કરીને કોઈ વસ્તુ બનાવે છે. પરંતુ ઈશ્વરનું સ્વરૂપ એવું સીમિત નથી:
ઈશ્વર અનંત અને અમાપ શક્તિવાળા છે. તેમને જગતનું સર્જન કરવા બહારના કોઈ સાધનોની જરૂર પડતી નથી; તેઓ પોતાનામાંથી જ આખી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે છે.
ઈશ્વર કોઈ ચોક્કસ સ્થળે કે આકારમાં કેદ નથી. તે પૃથ્વી, જળ, વાયુ, તેજ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને દરેક જીવમાત્રની અંદર રહીને તેનું સંચાલન કરે છે.
ઈશ્વર જડ અને ચેતન તમામમાં વ્યાપ્ત છે. તે નિરાકાર, અદૃશ્ય પરંતુ અનુભવગમ્ય ચેતના છે.
શ્વેતકેતુ જ્યારે પૂછે છે કે ઈશ્વર દેખાતા નથી તો તે ક્યાં રહેલા છે, ત્યારે પિતા ઉદાલક તેને એક પાત્રમાં પાણી લઈ તેમાં મીઠાનો ગાંગડો નાખવા કહે છે.
બીજે દિવસે જ્યારે શ્વેતકેતુ પાણીમાંથી મીઠું શોધવા હાથ ફેરવે છે ત્યારે તેને ગાંગડો મળતો નથી, કારણ કે તે પાણીમાં તદ્દન ઓગળી ગયો હતો.
ત્યારે પિતા તેને પાણી ઉપરથી, વચમાંથી અને તળિયેથી ચાખવા કહે છે. શ્વેતકેતુ જણાવે છે કે પાણી બધી જગ્યાએથી ખારું લાગે છે.
ઉદાલક સમજાવે છે કે જેમ મીઠું પાણીમાં ભળી ગયા પછી આંખે દેખાતું નથી પણ તેના સ્વાદથી તેનો અનુભવ થાય છે, બરાબર તેમ જ પરમેશ્વર આ સૃષ્ટિના કણેકણમાં વ્યાપ્ત છે. તે આંખે દેખાતા નથી પણ ભક્તિ અને અનુભવ દ્વારા જ તેમનું અસ્તિત્વ સિદ્ધ થાય છે.