ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
'ભાણી' કથાકાવ્યમાં કવિ ઇન્દુલાલ ગાંધીએ ભાણીની અત્યંત દયનીય અને કરુણ પરિસ્થિતિનું આલેખન કર્યું છે:
અત્યંત ગરીબાઈ અને વસ્ત્રોનો અભાવ: ભાણી ચીભડાં વેચીને જેમ-તેમ પેટ ભરે છે. તેની પાસે પહેરવા માટે એક જૂનો સાડલો અને મેલોદાટ ઘાઘરો જ છે. કમખો (ચોળી) તો તદ્દન ફાટી ગયેલ છે, જેથી ચીંથરું તાણીને પણ છાતી ઢાંકી શકાતી નથી.
આબરૂ સાચવવાની મથામણ: પોતાની કાયા સંતાડવા તે કાળી રાતે ભાદર નદીએ લૂગડાં ધોવા જાય છે. તે માગી-ત્રાગીને એકઠો કરેલો સાબુ વાપરે છે. તેની પાસે એક ઓઢણું અને એક ઘાઘરો જ હોવાથી, તે એક પહેરે છે ત્યારે બીજું ધુએ છે.
ભય અને કુદરતની થાપટ: રાતના સન્નાટામાં શિયાળવાંની લાળીઓ અને પવનના સુસવાટા વચ્ચે તે બીતી-બીતી ચારેય દિશામાં જુએ છે. કડકડતી ટાઢમાં અંગો ધ્રૂજે છે અને ઝૂંપડીએ પહોંચતાં સુધીમાં તો ઠેસ-ઠેબાં ખાતી તે કૂબા (ઝૂંપડા) પાસે પટકાઈ પડે છે.
આ કાવ્ય સમાજમાં પ્રવર્તતી ગંભીર સામાજિક અને આર્થિક વિષમતાનું કરુણ ચિત્ર રજૂ કરે છે:
એક તરફ વિપુલ વૈભવ, બીજી તરફ અસહ્ય દરિદ્રતા: સમાજનો એક વર્ગ આલીશાન મોહલાતો (મહેલો) માં રહે છે અને તહેવારો (દિવાળી) ની ભવ્ય ઉજવણી કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ ભાણી જેવી ગરીબ સ્ત્રી પાસે શરીર ઢાંકવા પૂરતું 'ચોથું ચીંથરું' કે સાબુ ખરીદવાના એક પૈસો (કોડી) પણ નથી.
ગરીબ નારીની લાચારી: સ્ત્રી માટે આબરૂ સમાન હોય છે, પરંતુ વસ્ત્રોના અભાવે ભાણીએ પોતાની આબરૂ અને ઉઘાડાં અંગેઅંગ સાચવવા માટે અંધારી રાતનો સહારો લેવો પડે છે.
સમાજની નિષ્ઠુરતા: જે સમાજમાં મહેલો અને વૈભવના અંબાર છે, ત્યાં જ એક અનાથ દીકરી ટાઢમાં ધ્રૂજીને કૂબા પાસે પટકાઈ પડે છે છતાં કોઈ તેની મદદ કરતું નથી. કવિ પ્રશ્ન કરે છે કે ગરીબોના શોષણ પર ઊભેલી આ વિષમ સામાજિક વ્યવસ્થા અને ધનવાનોના મોહલાતો શા માટે પડી જતા નથી!