ધોરણ 12 | విષય: Gujarati
મિજબાનીમાં પચીસેક વર્ષના યુવાન વકીલે અભિપ્રાય આપતાં કહ્યું કે, "મૃત્યુદંડ અને જન્મટીપ બંને પ્રકારની સજાઓ અનૈતિક છે. પણ જો મને એ બેમાંથી એકની પસંદગી કરવાનું કહેવામાં આવે તો હું જન્મટીપ વધુ પસંદ કરું, કારણ કે બિલકુલ ન જીવવા કરતાં કોઈ પણ રીતે જીવવું એ વધુ સારું છે."
શરતનો પ્રારંભ: વાર્તાની શરૂઆત મિજબાનીમાં બેંકમાલિક અને યુવાન વકીલ વચ્ચે થયેલી વીસ લાખ રૂપિયા અને પંદર વર્ષના એકાંત જેલવાસની આકસ્મિક 'શરત' (The Bet) થી થાય છે.
ઘટનાક્રમ: શરત મુજબ વકીલ ૧૫ વર્ષ સુધી બહારના જગતથી અલગ થઈને એક આવાસમાં કેદ રહે છે. ત્યાં તે પુસ્તકોના વાચનથી આંતરિક સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ બેંકમાલિક વેપારમાં ખોટ ખાતાં કંગાળ થઈ જાય છે.
શરતનો અંત: શરતના અંતે, ધન ગુમાવવાની બીકે બેંકમાલિક વકીલની હત્યા કરવા તૈયાર થાય છે, પણ વકીલ દ્વારા લખાયેલો પત્ર વાંચી તેનો વિચાર બદલાય છે. વકીલે શરતના વીસ લાખ રૂપિયા ત્યજી દેવા માટે નક્કી કરેલી સમયસીમાથી પાંચ કલાક વહેલાં ભાગીને શરતનો ભંગ કર્યો.
યથાર્થતા: વાર્તાની સમગ્ર કથા, પાત્રોનું માનસિક પરિવર્તન અને તેના અંતિમ વળાંક સુધીનો આખો ઘટનાક્રમ આ 'શરત'ની આસપાસ જ ફરે છે. આથી 'શરત' શીર્ષક તદ્દન યથાર્થ અને સાર્થક છે.
ધન અને સત્તાનો અહંકાર: વાર્તાના પ્રારંભે બેંકમાલિક પાસે વિપુલ સંપત્તિ હતી. પોતાના પૈસાના જોરે તે ઉશ્કેરાઈને વકીલ સાથે પંદર વર્ષના જેલવાસ માટે વીસ લાખની મોટી શરત મારે છે.
લાલચ અને સ્વાર્થ: પંદર વર્ષ પછી બેંકમાલિકની આર્થિક સ્થિતિ બગડી જાય છે. તે ગરીબ થઈ ગયો હોવાથી જો વકીલને શરતના વીસ લાખ રૂપિયા આપવા પડે તો તે બરબાદ થઈ જાય તેમ હતો. આ લાલચમાં ને લાલચમાં તે પોતાના સ્વાર્થ માટે વકીલની હત્યા કરવા સુધી તૈયાર થઈ જાય છે.
પશ્ચાત્તાપ: જ્યારે તે જેલમાં જઈને વકીલનો પત્ર વાંચે છે, જેમાં વકીલે વીસ લાખની રકમનો ત્યાગ કર્યો હતો, ત્યારે બેંકમાલિકનું હૃદય પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈ આવે છે. તેને પોતાની જાત પર અતિશય ધિક્કાર ઉપજે છે.
નિષ્કર્ષ: બેંકમાલિકનું પાત્ર ભૌતિક સંપત્તિ અને મોહમાયામાં અંધ બનેલા સામાન્ય સંસારી માનવીનું સચોટ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.