ધોરણ 12 | విષય: History
ઐતિહાસિક સાધનસામગ્રી (દસ્તાવેજ વગેરે) વિના ઇતિહાસનું સચોટ આલેખન શક્ય નથી. તેથી જ કહેવાયું છે કે "દસ્તાવેજ નહિ, તો ઇતિહાસ નહિ."
સાધનસામગ્રીના પ્રકારો: ઇતિહાસ જાણવાના સાધનો અલેખિત (પુરાતત્ત્વીય) અને લેખિત (સાહિત્યિક) હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત સિક્કા, દસ્તાવેજો અને પત્રવ્યવહારો જેવા અભિલેખો પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
અન્ય વિજ્ઞાનોનો સહયોગ: ઇતિહાસકાર સત્ય તારવવા માટે સમાજશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, માનસશાસ્ત્ર તેમજ ભૌતિકશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, જીવશાસ્ત્ર અને નૃવંશશાસ્ત્ર જેવાં વિવિધ સામાજિક અને પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનોનો આધાર લે છે.
ભૂગોળનું મહત્ત્વ: ઇતિહાસમાં સમય અને સ્થાનનું અનેરું મહત્ત્વ હોવાથી ભૂગોળને "ઇતિહાસની આંખ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નેપોલિયને કહ્યું હતું કે: "તમે મને કોઈપણ રાષ્ટ્રની ભૂગોળ વિશે જણાવો, હું તમને તે રાષ્ટ્રનો ઇતિહાસ જણાવીશ."
માનવજીવનની પ્રયોગશાળા: મૌખિક પરંપરાઓ અને દસ્તાવેજોના અધ્યયન દ્વારા ઇતિહાસ માનવજીવનની પ્રયોગશાળા બની રહે છે. આમ, આધારભૂત સાધનસામગ્રી વગર ઇતિહાસનું નિર્માણ કે અધ્યયન અશક્ય છે.
ઈ.સ. 1498માં વાસ્કો-દ-ગામાના ભારતમાં આગમનથી લઈને ઈ.સ. 1963 સુધીના સમયગાળાની પોર્ટુગીઝ સાધનસામગ્રી પ્રાપ્ત થાય છે.
સંગ્રહ સ્થાનો: પોર્ટુગીઝોનું મુખ્ય મથક ગોવા હતું, તેથી મહત્ત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો ગોવાથી પ્રાપ્ત થયા છે. ઉપરાંત, પોર્ટુગલના પાટનગર લીસબન ખાતે તત્કાલીન કંપનીનો પત્રવ્યવહાર અને દસ્તાવેજો સંગ્રહિત છે.
મહત્ત્વના ગ્રંથો અને અહેવાલો:
એફ. સી. ડનવર્સે 'રિપોર્ટ ઑન ધી પોર્ટુગીઝ રેકૉર્ડઝ' (1892) ગ્રંથ પ્રસિદ્ધ કર્યો.
ભારતીય ઇતિહાસકાર સુરેન્દ્રનાથ સેને ગોવાના દસ્તાવેજોનું અધ્યયન કરી વિસ્તૃત અહેવાલ આપ્યો.
ડૉ. જી. એમ. મોરાયસે 'હિસ્ટ્રી ઑફ ક્રિશ્ચિયાનિટી ઇન ઇન્ડિયા' ગ્રંથમાં પોર્ટુગીઝોની પ્રવૃત્તિઓ દર્શાવી છે.
પ્રવાસીઓની નોંધો: વાસ્કો-દ-ગામા, આલ્બુકર્ક, ડોમેંગો-પાયેઝ, ડુઅર્ટો બાર્બોસા અને પાદરી મોન્સરેટ જેવા પ્રવાસીઓ અને ગવર્નરોની નોંધોમાંથી તત્કાલીન ભારતનો ઇતિહાસ મળે છે.
સંબંધોનું આલેખન: પોર્ટુગીઝ કંપની ભારતમાં ‘એસ્ટાડો ડા ઇન્ડિયા’ તરીકે ઓળખાતી હતી. તેના મુગલ શાસકો, બીજાપુર, ગોલકોંડા અને વિજયનગર જેવાં રાજ્યો સાથેના સંબંધોની માહિતી આ દસ્તાવેજોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.
ભારતમાં ઈ.સ. 1757 થી 1857 સુધી ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું અને ઈ.સ. 1858 થી 1947 સુધી બ્રિટિશતાજનું શાસન રહ્યું. આ 200 વર્ષના શાસનકાળનો ઇતિહાસ જાણવા વિપુલ પ્રમાણમાં સાધનસામગ્રી ઉપલબ્ધ છે.
મુખ્ય પુસ્તકાલયો અને અભિલેખાગારો:
લંડન સ્થિત ‘ઇન્ડિયા ઑફિસ પુસ્તકાલય’ માં ભારતને લગતા આશરે 50,000 જેટલા ગ્રંથો છે.
દિલ્હી સ્થિત ‘રાષ્ટ્રીય અભિલેખાગાર’ (National Archives) માં બ્રિટિશકાલીન અનેક દસ્તાવેજો સંગ્રહિત છે.
અંગ્રેજ ઇતિહાસકારોનું પ્રદાન: વી. એ. સ્મિથ, પી. ઇ. રૉબર્ટ્સ, થોમ્બસન ઍન્ડ મૅરેટ, સર વિલિયમ જૉન્સ, કર્નલ ટોડ, એલેક્ઝેન્ડર ફાર્બર્સ, વાઇસરૉય કર્ઝન અને જે. ડબલ્યુ. વૉટસને અગત્યના ગ્રંથો લખ્યા છે. થોમ્બસન અને ગૅરેટે ‘કેમ્બ્રિજ હિસ્ટ્રી ઑફ ઇન્ડિયા’ ની રચના કરી.
ગવર્નર જનરલો વિશેનું સાહિત્ય: ક્લાઇવ, વૉરન હેસ્ટિંગ્ઝ, કોર્નવોલિસ, વેલેસ્લી, વિલિયમ બેંટિંગ, ડેલહાઉસી, કર્ઝન અને માઉન્ટબેટન જેવા ગવર્નર જનરલો અને વાઇસરૉયની ભારતનીતિ અને સુધારા અંગેના ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે.
મહત્ત્વનો ગ્રંથ: બ્રેડેન પોલવેલનો ‘લૅન્ડ સિસ્ટમ ઑફ બ્રિટિશ ઇન્ડિયા’ બ્રિટિશ જમીન મહેસૂલ વ્યવસ્થા જાણવાનો પ્રમુખ ગ્રંથ છે.
1857ના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ અંગે ભારતીય પુરાતત્ત્વ ખાતા તેમજ લંડનની કોમનવેલ્થ કચેરીના ગ્રંથાલયમાંથી દસ્તાવેજો મળે છે.
પ્રારંભિક લખાણો:
ઈ.સ. 1859માં સર સૈયદ અહેમદે આ વિદ્રોહ વિશે સૌપ્રથમ લખાણ કર્યું.
વીર સાવરકરે 1857ના મહાવિદ્રોહને 'ભારતનો પ્રથમ સ્વતંત્રતાસંગ્રામ' દર્શાવતું પુસ્તક લખ્યું.
મુખ્ય ભારતીય ગ્રંથો:
સુરેન્દ્રનાથ સેને ‘અઢારસો સત્તાવન’ (1857) નામે પ્રમાણભૂત ગ્રંથ લખ્યો.
આર. સી. મજમુદારે ‘ધી સિપોય મ્યુટીની ઑફ ઇન્ડિયા 1857’ ગ્રંથ લખ્યો.
એસ. બી. ચૌધરી, બિપિનચંદ્ર અને સુમિત સરકાર જેવા ઇતિહાસકારોએ પણ અગત્યનું પ્રદાન આપ્યું.
ગુજરાતના સંદર્ભમાં ડૉ. રમણલાલ ધારૈયા (આર. કે. ધારૈયા) એ મહત્વનો સંશોધનગ્રંથ આપ્યો છે.
વિદેશી ચિંતકો અને લેખકો:
મહાન સામ્યવાદી ચિંતક કાર્લ માર્ક્સ અને ઇંગ્લૅન્ડના વડાપ્રધાન ડિઝરાયલીનું લખાણ ખૂબ જ અગત્યનું છે.
જે. ડબલ્યુ. કેચીએ અને કર્નલ જી. બી. મોલેસને ‘હિસ્ટ્રી ઑફ ધ સિપોય વૉર’ ગ્રંથ લખ્યો.
આધુનિક ભારતનો ઇતિહાસ અને રાષ્ટ્રીય આંદોલનો આલેખવામાં ભારતીય અને વિદેશી ઇતિહાસકારોનું યોગદાન અમૂલ્ય છે.
આર્થિક અને રાજકીય ઇતિહાસ:
દાદાભાઈ નવરોજીનું ‘પોવર્ટી ઍન્ડ અનબ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા’ અને રોમેશચંદ્ર દત્તનું ‘ઇકોનોમિક હિસ્ટ્રી ઑફ ઇન્ડિયા’ ભારતનું આર્થિક શોષણ દર્શાવે છે.
પટ્ટાભી સીતારામૈયાએ ‘હિસ્ટ્રી ઑફ ઇન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ’ અને ડૉ. તારાચંદે ‘ફ્રીડમ મુવમેન્ટ ઑફ ઇન્ડિયા’ લખ્યું.
બૃહદ ગ્રંથશ્રેણીઓ:
આર. સી. મજમુદારના વડપણ હેઠળ ‘ભારતીય વિદ્યાભવન ગ્રંથશ્રેણી’ અંતર્ગત ભારતનો ઇતિહાસ લગભગ 12 ભાગોમાં પ્રકાશિત થયો.
સુમિત સરકાર, બિપિનચંદ્ર, રજની પામદત્ત, પંડિત સુંદરલાલ અને અમલેન્દુ ગુહા જેવા વિદ્વાનોએ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ પર મહત્ત્વના ગ્રંથો આલેખ્યા.
ગાંધીજી અને સમકાલીન સાહિત્ય:
નવજીવન પ્રકાશન દ્વારા 100 ગ્રંથોમાં ‘ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ’ પ્રસિદ્ધ થયો.
ગાંધીજીની આત્મકથા ‘સત્યના પ્રયોગો’ અને મહાદેવભાઈ દેસાઈની ‘મહાદેવભાઈની ડાયરી’ (40 ભાગો) અગ્રણી સ્રોત છે.
રામચંદ્ર ગુહાનું ‘ઇન્ડિયા આફ્ટર ગાંધી’ અને બિપિનચંદ્રનું ‘સ્વતંત્રતા કે બાદ કા ભારત’ સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારતનો ઇતિહાસ રજૂ કરે છે.
બ્રિટિશકાળ દરમિયાન રાષ્ટ્રવાદના પ્રચાર અને સામાજિક-ધાર્મિક સુધારણા માટે પત્રકારત્વ મહત્ત્વનું સાધન બન્યું.
ઈ.સ. 1780માં જૅમ્સ એ. હીકીએ 'બેંગોલ ગેઝેટ' થી પત્રકારત્વ શરૂ કર્યું.
રાજા રામમોહનરાયે 'સંવાદ-કૌમુદી', દાદાભાઈ નવરોજીએ 'રાસ્તગોફતાર', તિલકે 'મરાઠા' અને 'કેસરી', ઍની બેસન્ટે 'ન્યૂ ઇન્ડિયા', તથા ગાંધીજીએ 'યંગ ઇન્ડિયા' અને 'હરિજન' પત્રો દ્વારા લોકજાગૃતિ ફેલાવી. આ વર્તમાનપત્રો તત્કાલીન સ્થિતિ સમજવા માટે ઉત્તમ આધારસામગ્રી છે.
બ્રિટિશરોએ ઈ.સ. 1835 (ટેક્સ્ટ મુજબ 1834) થી પોતાની સિક્કા પદ્ધતિ અમલી બનાવી.
તાજના શાસન (1858) બાદ રાણી વિક્ટોરિયાની છબી વાળા 'વિક્ટોરિયા ક્વીન' સિક્કા આવ્યા.
એડવર્ડ સાતના સિક્કા "બોડિયા રાજાના સિક્કા" કહેવાતા.
રાજા જ્યોર્જ પંચમના સિક્કા તાજ અને શાહી પોશાકવાળા હતા.
દેશી રજવાડાં (સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, વડોદરા) દેવનાગરી લિપિમાં પોતાના સિક્કા ચલાવતા, જે તે સમયની રાજકીય અને આર્થિક સ્થિતિ દર્શાવે છે.
ફ્રેન્ચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના દસ્તાવેજો ફ્રાન્સના પૅરિસ સ્થિત કેન્દ્રીય અભિલેખાગારમાં જળવાયા છે.
ચેન્નાઈ, મૈસુર અને હૈદરાબાદના સરકારી અભિલેખાગારોમાંથી તેમની માહિતી મળે છે.
બર્નિયર, ટેવર્નિયર અને થેવેનો જેવા ફ્રેન્ચ પ્રવાસીઓની નોંધોમાંથી ભારતની આર્થિક સ્થિતિ જાણી શકાય છે.
જી. બી. મેલેસનનું પુસ્તક ‘હિસ્ટ્રી ઑફ ધી ફ્રેન્ચ ઇન ઇન્ડિયા’ અને લોરેન્સનો ગ્રંથ ‘એન્ગલો ફ્રેન્ચ વૉર’ અગત્યના માહિતીસ્રોત છે.