ધોરણ 12 | విષય: History
આયોજન પંચની રચના:
ભારતે આઝાદી પછી દેશનો ઝડપી અને સંતુલિત આર્થિક વિકાસ કરવા માટે આયોજનબદ્ધ પદ્ધતિ અપનાવી.
માર્ચ 1950 માં ભારત સરકારે દેશના સર્વાંગી વિકાસ માટે 'આયોજન પંચ' (Planning Commission) ની રચના કરી.
ભારતના વડાપ્રધાન આયોજન પંચના હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ (ચેરમેન) રહેતા. દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ આયોજન પંચના પ્રથમ અધ્યક્ષ હતા.
હાલમાં (2015 થી) આયોજન પંચનું સ્થાન 'નીતિ આયોગ' (NITI Aayog) એ લીધું છે.
આયોજન પંચના મુખ્ય ઉદ્દેશો:
દેશના સાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ: દેશના ભૌતિક, માનવીય અને આર્થિક સાધનોનું આંકડાકીય મૂલ્યાંકન કરી તેમનો મહત્તમ અને અસરકારક ઉપયોગ કરવો.
આર્થિક વિષમતા ઘટાડવી: દેશમાં આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા દૂર કરી સમાજવાદી સમાજરચનાનું નિર્માણ કરવું.
રોજગારીની તકો વધારવી: બેરોજગારી ઘટાડી દેશના નાગરિકોને આજીવિકાના પૂરતા સાધનો પૂરા પાડવા.
આત્મનિર્ભરતા: દેશને ખાધ્યન્ન અને અન્ય જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવો.
ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ અને કૃષિ વિકાસ: પાયાના ઉદ્યોગો અને ખેતી ક્ષેત્રે આધુનિકીકરણ લાવી આર્થિક વૃદ્ધિ દર વધારવો.
પ્રાદેશિક અસમાનતા દૂર કરવી: દેશના તમામ પ્રદેશોનો સંતુલિત વિકાસ થાય તે માટેનું આયોજન કરવું.
ભારતમાં આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યો સિદ્ધ કરવા માટે પાંચ-પાંચ વર્ષની યોજનાઓ (પંચવર્ષીય યોજનાઓ) ઘડીને અમલમાં મૂકવામાં આવી:
પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના (1951-1956): આ યોજનામાં કૃષિ ક્ષેત્ર, સિંચાઈ અને બહુહેતુક યોજનાઓ (જેમ કે ભીલવાડા, ભાખરા-નાંગલ) પર મુખ્ય ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
બીજી પંચવર્ષીય યોજના (1956-1961): આ યોજનામાં પાયાના અને ભારે ઉદ્યોગોના વિકાસને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું. ભિલાઈ, રાઉરકેલા અને દુર્ગાપુરમાં લોખંડ-પોલાદના કારખાના સ્થાપાયા.
ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજના (1961-1966): કૃષિ અને ઉદ્યોગો બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવીને દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાનો ધ્યેય રાખવામાં આવ્યો.
ચોથી પંચવર્ષીય યોજના (1969-1974): સ્થિરતા સાથે આર્થિક વિકાસ અને સ્વાવલંબન પર ભાર મુકાયો.
પાંચમી પંચવર્ષીય યોજના (1974-1979): ગરીબી નાબૂદી અને આત્મનિર્ભરતા પર ભાર. આ યોજના રાજકીય પરિવર્તનને કારણે એક વર્ષ વહેલી (1978માં) પૂરી કરવામાં આવી હતી.
છઠ્ઠીથી બારમી પંચવર્ષીય યોજનાઓ: ત્યારબાદની યોજનાઓમાં ગરીબી હટાવો, આધુનિકીકરણ, રોજગારી સર્જન, માનવ સંસાધન વિકાસ અને સર્વસમાવેશક વિકાસ (Inclusive Growth) પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
આઝાદી પછી ભારતે શિક્ષણના પ્રસાર અને ગુણવત્તા સુધારણા માટે અનેક પંચોની રચના કરી:
યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પંચ (1948): ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન્ના અધ્યક્ષપદે પ્રથમ યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પંચની રચના થઈ. તેણે ઉચ્ચ શિક્ષણના સુધારા માટે મહત્વની ભલામણો કરી, જેના આધારે 1956 માં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ની સ્થાપના થઈ.
મુદલિયાર પંચ (1952-53): ડૉ. લક્ષ્મણસ્વામી મુદલિયારની અધ્યક્ષતામાં માધ્યમિક શિક્ષણ પંચ નિમાયું, જેણે ત્રિ-ભાષા સૂત્ર અને માધ્યમિક શિક્ષણના માળખામાં સુધારા સૂચવ્યા.
કોઠારી કમિશન (1964-66): ડૉ. ડી. એસ. કોઠારીના અધ્યક્ષપદે રચાયેલા આ પંચે દેશમાં 10+2+3 નું શિક્ષણ માળખું અમલમાં મૂકવાની ભલામણ કરી.
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (1986): પ્રાથમિક શિક્ષણના સાર્વત્રિકીકરણ માટે 'ઓપરેશન બ્લેક બોર્ડ' અને અદ્યતન માધ્યમિક શિક્ષણ માટે 'નવોદય વિદ્યાલયો'ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
પ્રાથમિક અને તાંત્રિક શિક્ષણ: દેશમાં આઈ.આઈ.ટી. (IIT), આઈ.આઈ.એમ. (IIM) અને એન્જિનિયરિંગ કોલેજોની સ્થાપના દ્વારા વિજ્ઞાન અને તકનીકી શિક્ષણ ક્ષેત્રે મોટો ક્રાંતિકારી વિકાસ થયો.
શરૂઆત અને નેતૃત્વ: ભારતના અણુવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે વિકાસના પાયામાં ડૉ. હોમી ભાભાનું યોગદાન અમૂલ્ય છે. તેમની આગેવાની હેઠળ 1948 માં 'અણુઉર્જા આયોગ' (Atomic Energy Commission) ની રચના કરવામાં આવી.
સંશોધન કેન્દ્રો: મુંબઈ પાસે તારાપુર અને ટ્રોમ્બે ખાતે અણુસંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપવામાં આવ્યા. ટ્રોમ્બે ખાતે સ્થપાયેલ સંસ્થા બાદમાં 'ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર' (BARC) તરીકે ઓળખાઈ.
શાંતિમય ઉપયોગ: ભારતે અણુઉર્જાનો ઉપયોગ યુદ્ધ માટે નહીં પરંતુ વીજળી ઉત્પાદન, તબીબી ક્ષેત્રે અને કૃષિ ક્ષેત્રે શાંતિમય હેતુઓ માટે કરવાનો નીતિગત નિર્ણય લીધો.
અણુ પરીક્ષણો (પોખરણ):
પ્રથમ અણુધડાકો: 18 મે, 1974 ના રોજ રાજસ્થાનના પોખરણ ખાતે ભારતે સફળતાપૂર્વક પ્રથમ ભૂગર્ભ અણુધડાકો કરી પોતાની અણુશક્તિ સાબિત કરી.
બીજા અણુ પરીક્ષણો: મે 1998 માં વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયમાં પોખરણ ખાતે જ બીજા પાંચ સફળ અણુ ધડાકાઓ કરવામાં આવ્યા અને ભારતે પોતાને 'અણુસત્તા ધરાવતો દેશ' જાહેર કર્યો.
આઝાદી પછી વિશ્વ બિન-જોડાણવાદી નીતિના ભાગરૂપે ભારતે કોઈ પણ મહાસત્તાના લશ્કરી જૂથમાં જોડાયા વગર અમેરિકા અને સોવિયેટ રશિયા બંને સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો:
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો:
સ્વતંત્રતા બાદ શરૂઆતમાં અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં ઉતાર-ચડાવ આવ્યા, કારણ કે ભારતની બિન-જોડાણવાદી નીતિ અને સોવિયેટ યુનિયન તરફનો નમસ્કાર અમેરિકાને અનુકૂળ ન હતો.
પાકિસ્તાન તરફ અમેરિકાનો લશ્કરી ઝુકાવ અને 1971 ના ભારત-પાક યુદ્ધમાં અમેરિકાની ભૂમિકાને કારણે સંબંધો તણાવપૂર્ણ રહ્યા હતા.
જોકે, ભારતના આર્થિક ઉદારીકરણ (1991) અને ટેકનોલોજી, શિક્ષણ તથા વેપાર ક્ષેત્રે અમેરિકા સાથે ઉત્તરોત્તર ગાઢ સંબંધો વિકસ્યા છે.
ભારત અને સોવિયેટ રશિયા વચ્ચેના સંબંધો:
ભારત અને સોવિયેટ રશિયા વચ્ચે શરૂઆતથી જ ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ અને મજબૂત સંબંધો રહ્યા છે.
રશિયાએ કાશ્મીર મુદ્દે યુએન (UN) માં ભારતનો પક્ષ લીધો હતો અને વીટો (Veto) નો ઉપયોગ કરી ભારતને મદદ કરી હતી.
ભારતમાં ભિલાઈ, બોકારો વગેરે લોખંડ-પોલાદના કારખાના સ્થાપવામાં અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે (હથિયારો અને ટેકનોલોજી) સોવિયેટ રશિયાએ મોટી સહાય કરી હતી.
1971 માં ભારત અને સોવિયેટ રશિયા વચ્ચે 20 વર્ષીય શાંતિ, મૈત્રી અને સહકારની ઐતિહાસિક સંધિ થઈ હતી.
અર્થ: કૃષિ ક્ષેત્રે બિયારણોની સુધારેલી જાતો, રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપાડ, સિંચાઈની સગવડોમાં વધારો અને આધુનિક યંત્રોના ઉપયોગથી કૃષિ ઉત્પાદનમાં થયેલા ધરખમ વધારાને 'હરિયાળી ક્રાંતિ' (Green Revolution) કહે છે.
સમયગાળો: ભારતમાં 1960 ના દશકના ઉત્તરાધમાં (1966-67) હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ.
નેતૃત્વ: ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિના પ્રણેતા ડૉ. એમ. એસ. સ્વામીનાથન હતા.
અસર: ખાસ કરીને ઘઉં અને ડાંગરના ઉત્પાદનમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો અને ભારત અન્ન ઉત્પાદનમાં સ્વતંત્ર અને આત્મનિર્ભર બન્યું.
આઝાદી પછી ભારતમાં ટપાલ, તાર અને ટેલિફોન સેવાઓનો ઝડપી વિકાસ થયો.
1980 અને 1990 ના દશકથી ભારતમાં ડિજિટલ ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ. સેમ પિત્રોડાના નેતૃત્વમાં ટેલિકોમ ક્ષેત્રે મોટી ક્રાંતિ આવી.
ભારતે અવકાશમાં INSAT (ઈન્સાઇટ) શ્રેણીના ઉપગ્રહો મૂકીને ટેલિવિઝન, રેડિયો, ટેલિફોન અને હવામાન સંબંધિત સંદેશાવ્યવહાર સેવાઓ અત્યંત ઝડપી બનાવી.
વર્તમાન સમયમાં મોબાઈલ, ઈન્ટરનેટ, ઈ-મેઈલ અને સેટેલાઇટ ટેકનોલોજીના કારણે સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે ભારતે વિશ્વકક્ષાની આધુનિકતા મેળવી છે.
આઝાદી સમયે ભારતનું ઔદ્યોગિક માળખું અત્યંત નબળું હતું. 1948 અને 1956 ની ઔદ્યોગિક નીતિઓ દ્વારા દેશમાં પાયાના ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું.
બીજી પંચવર્ષીય યોજનાથી લોખંડ-પોલાદ, રાસાયણિક ખાતરો, ભારે ઇજનેરી, સિમેન્ટ અને ખનિજ તેલ જેવા પાયાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ કરાયો.
1991 ની નવી આર્થિક નીતિ: 1991 માં ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ (LPG) ની નીતિ અપનાવીને ભારતીય ઉદ્યોગો માટે વૈશ્વિક દરવાજા ખોલી દેવામાં આવ્યા, જેનાથી વિદેશી રોકાણ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ઝડપી પ્રગતિ થઈ.
1947 માં વિભાજન થતાં જ કાશ્મીર મુદ્દે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ શરૂ થયો.
બંને દેશો વચ્ચે અત્યાર સુધીમાં મુખ્ય ચાર યુદ્ધો થયા છે: 1947-48, 1965, 1971 (જેનાથી બાંગ્લાદેશ આઝાદ થયું) અને 1999 (કારગિલ યુદ્ધ).
પાકિસ્તાન દ્વારા કરવામાં આવતી સરહદ પારની આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ ભારત-પાક સંબંધો સુધારવામાં સૌથી મોટો અવરોધ છે.
ભારત સરકારે તાશ્કંદ કરાર (1966), શિમલા કરાર (1972) અને લાહોર ઘોષણાપત્ર દ્વારા શાંતિ સ્થપાય તેવા સતત પ્રયાસો કર્યા છે, પરંતુ આતંકવાદને કારણે સંબંધોમાં પૂર્ણ સુધારો થઈ શક્યો નથી.
ભારત અને શ્રીલંકા પ્રાચીન સમયથી સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક સંબંધો ધરાવે છે.
શ્રીલંકામાં તમિળ લઘુમતી અને સિંહાલી બહુમતી વચ્ચેના વંશીય સંઘર્ષને કારણે બંને દેશોના રાજદ્વારી સંબંધોમાં સમય અંતરે જટિલતા આવી હતી.
1987 માં વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના સમયમાં ભારત-શ્રીલંકા શાંતિ કરાર થયો હતો અને ભારતે ત્યાં શાંતિ સેના (IPKF) મોકલી હતી.
ભારત શ્રીલંકાને આર્થિક, વેપારી અને કુદરતી આપત્તિઓ (જેમ કે ત્સુનામી તથા તાજેતરની આર્થિક કટોકટી) વખતે મોટા પાયે મદદ કરતું આવ્યું છે.