chapter 12

ઉગ્ર અને સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ: ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી યુરોપના રાષ્ટ્રોમાં પોતાના દેશ પ્રત્યે અંધપ્રેમ અને અન્ય રાષ્ટ્રો પ્રત્યે દ્વેષની ભાવના જાગી, જેણે યુદ્ધની ભૂમિકા તૈયાર કરી.

સામ્રાજ્યવાદ: કાચો માલ મેળવવા અને તૈયાર માલ વેચવા માટે યુરોપીય રાષ્ટ્રો વચ્ચે એશિયા અને આફ્રિકામાં સંસ્થાનો સ્થાપવાની તીવ્ર સ્પર્ધા શરૂ થઈ.

લશ્કરવાદ: સામ્રાજ્યવાદી સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે દરેક રાષ્ટ્રે શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન વધાર્યું અને લશ્કરી તથા નૌકાકાફલાની ક્ષમતા વધારી.

ગુપ્તસંધિઓ અને જૂથબંધીઓ: યુરોપના દેશો બે શક્તિશાળી જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયા. બિસ્માર્કની દ્વિરાજ્ય સંધિ અને ફ્રાંસ, ઇંગ્લૅન્ડ તથા રશિયા વચ્ચેના કરારોથી શંકા અને ભયનું વાતાવરણ સર્જાયું.

વર્તમાનપત્રોની વિઘાતક અસર: રાષ્ટ્રોના વર્તમાનપત્રોએ અતિશયોક્તિભરી અને ઝેરી માહિતી છાપીને પ્રજાની રાષ્ટ્રીય લાગણીઓને ઉશ્કેરી.

જર્મનીની મહત્ત્વાકાંક્ષા: જર્મન સમ્રાટ કૈસર વિલિયમ બીજાની વિશ્વપ્રભુત્વ મેળવવાની અને ઇંગ્લૅન્ડથી આગળ નીકળી જવાની ઉગ્ર નીતિ જવાબદાર હતી.

શક્તિશાળી મધ્યસ્થ સંસ્થાનો અભાવ: રાષ્ટ્રો વચ્ચેના ઝઘડા શાંતિપૂર્વક ઉકેલે તેવી કોઈ પ્રભાવશાળી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ન હતી.

તાત્કાલિક કારણ: 28 જૂન 1914ના રોજ બોસ્નિયાના પાટનગર સારાજેવોમાં ઑસ્ટ્રિયાના ગાદીવારસ આર્કડચૂક ફર્ડિનાન્ડ અને તેમની પત્નીની હત્યા થઈ. ઑસ્ટ્રિયાએ આ માટે સર્બિયાને જવાબદાર ગણી તેની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું, જેનાથી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું.

સાધનસામગ્રી અને સૈનિકોની મદદ: ભારત બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ હોવાથી મિત્ર રાષ્ટ્રોની મદદ માટે ભારતમાંથી મોટી સંખ્યામાં સૈનિકો, રોકડ નાણાં અને સામગ્રી મોકલવામાં આવ્યા.

વેપાર-ઉદ્યોગનો વિકાસ: વિદેશી આયાત અટકતા ભારતને પોતાની જરૂરિયાતો પોતે પૂરી કરવી પડી. પરિણામે સૂતર, શણ અને તાતાના લોખંડ-પોલાદ જેવા દેશી ઉદ્યોગોનો ઝડપી વિકાસ થયો.

મોંઘવારી અને અસંતોષ: જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભાવ વધ્યા, મૂડીદારોએ નફો રળ્યો પરંતુ મજૂરો અને સામાન્ય પ્રજાની આર્થિક સ્થિતિ કફોડી બની.

બળજબરીપૂર્વક ભરતી: પંજાબ જેવા પ્રદેશોમાંથી સૈન્યમાં બળજબરીથી ભરતી કરાતાં બ્રિટિશ સરકાર પ્રત્યે ભારે રોષ ફેલાયો.

રાષ્ટ્રીય ચળવળને વેગ: બુદ્ધિજીવીઓએ ઇંગ્લૅન્ડની મુશ્કેલીનો લાભ લઈ સ્વરાજની માંગણીઓ બુલંદ કરી. લોકમાન્ય ટિળક અને ઍની બેસન્ટે 'હોમરૂલ લિગ' આંદોલન શરૂ કરી લોકોને જાગૃત કર્યા.

મોન્ટફર્ડ સુધારા: ભારતીયોના અસંતોષને શાંત કરવા બ્રિટિશ સરકારે રાજકીય સુધારાઓ માટેની દરખાસ્તો (મોન્ટફર્ડ અહેવાલ) રજૂ કરી, જેણે ભારતને પૂર્ણસ્વરાજ તરફ આગળ વધાર્યું.

કાર્લ માર્ક્સ: માર્ક્સના 'દાસ કેપિટલ' ગ્રંથનો રશિયન ભાષામાં અનુવાદ થતાં રશિયન જનસમુદાયમાં ક્રાંતિની ચેતના જાગી. તેમના 'વર્ગવિહીન સમાજ', 'રાજ્યવિહીન શાસન' અને 'મજૂરોની સરમુખત્યારશાહી'ના વિચારોએ ક્રાંતિનો પાયો નાખ્યો.

સાહિત્યકારોનો ફાળો: તોલ્સતોય, દોસ્તોવસ્કી અને ગોર્કી જેવા મહાન લેખકોએ પોતાના સાહિત્ય દ્વારા રશિયન સમાજમાં વ્યાપેલા અંધશ્રદ્ધા, અજ્ઞાન અને ઝારશાહીના દમન સામે લોકોનું માનસ ઘડવાનું કામ કર્યું.

લેનિનનું નેતૃત્વ: લેનિને 'ઇસ્કા' સામયિક દ્વારા સામ્યવાદી વિચારો ફેલાવ્યા. તેમણે બોલ્શેવિક પક્ષનું ગઠન કરી કામદારો અને ખેડૂતોને એકઠા કર્યા અને "રોટી, જમીન અને શાંતિ"નું આહ્વાન આપી ક્રાંતિનું સફળ નેતૃત્વ કર્યું.

અન્ય નેતાઓ: ટ્રોટેસ્કી, મેક્સિમ અને કેરેન્સ્કી જેવા વિચારકો અને નેતાઓએ દેશભરમાં સંસ્થાઓ સ્થાપીને પ્રજાને નવી સમાજરચના માટે મનોબળ પૂરું પાડ્યું.

ઝાર રાજાશાહીનો અંત: રોમેનોફ વંશના અત્યાચારી શાસનનો અંત આવ્યો અને રશિયા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાંથી ખસી ગયું.

સામ્યવાદી સરકારની સ્થાપના: લેનિનના નેતૃત્વ હેઠળ વર્ગવિહીન સમાજ રચના ધરાવતી સોવિયત સરકાર અસ્તિત્વમાં આવી.

સંપત્તિ અને ઉદ્યોગોનું રાષ્ટ્રીયકરણ: બૅંકો, રેલવે, મોટા ઉદ્યોગો અને વિદેશ વેપારનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું. ખ્રિસ્તી દેવળોના વિશિષ્ટ અધિકારો રદ કરાયા.

જમીનની સમકક્ષ વહેંચણી: ખેડૂતોમાં જમીનની વહેંચણી કરાઈ. "જે કામ કરે તે ખાય અને કામ કરે તેને જ મતાધિકાર"નો સિદ્ધાંત લાગુ કરી સામાજિક-આર્થિક અસમાનતા દૂર કરાઈ.

મહાસત્તા તરીકે ઉદય: પંચવર્ષીય યોજનાઓ અને નવી આર્થિક નીતિ દ્વારા ટૂંક સમયમાં રશિયા વિશ્વની મહાસત્તા બન્યું.

નવા પ્રતીકો: મોસ્કોને પાટનગર બનાવાયું. લાલ રંગના રાષ્ટ્રધ્વજ પર કામદાર અને કિસાનનું પ્રતીક એવું 'દાતરડું અને હથોડો' અંકિત કરાયા.