ધોરણ 12 | విષય: History
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ થવા પાછળ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના પરિબળો જવાબદાર હતા:
વર્સેલ્સની સંધિ (1919): પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના અંતે મિત્ર રાષ્ટ્રોએ જર્મની પર અપમાનજનક શરતો લાદી. જર્મનીના પ્રદેશો ખૂંચવી લેવાયા, રહાઈન નદી આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ બનાવી દેવાઈ અને ફરજિયાત નિઃશસ્ત્રીકરણ કરાયું. આ અપમાનનો બદલો લેવા હિટલરે આ સંધિ ફગાવી દીધી. ઇટાલી અને જાપાન પણ આ સંધિથી અસંતુષ્ટ હતા.
યુરોપનાં રાષ્ટ્રોની જૂથબંધીઓ: રાષ્ટ્રસંઘની રચના છતાં યુરોપના દેશોમાં અવિશ્વાસ અને ભયનું વાતાવરણ હતું. દેશો જુદા જુદા જૂથોમાં વહેંચાઈ જતાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયા.
સશસ્ત્રીકરણની દોટ: રાષ્ટ્રસંઘ નિષ્ફળ જતાં સશસ્ત્રીકરણની દોડ શરૂ થઈ. હિટલર અને મુસોલિની ઝડપથી શસ્ત્રસજ્જ થવા લાગ્યા, જેના જવાબમાં ફ્રાન્સ, પોલેન્ડ, જાપાન અને ઇંગ્લૅન્ડ પણ શસ્ત્રો વધારવા લાગ્યા.
ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ: જર્મની, ઇટાલી અને જાપાનમાં ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદનો વિકાસ થયો. શાસકોએ પ્રજામાં ઝનૂની રાષ્ટ્રવાદ ફેલાવી પોતાના દેશને મહાન બનાવવા યુદ્ધ તરફ ધકેલ્યા.
રાષ્ટ્રસંઘની અવગણના: રાષ્ટ્રસંઘ વિશ્વશાંતિ જાળવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો. જાપાને મંચુરિયા પર અને ઇટાલીએ એબિસિનિયા પર આક્રમણ કર્યું છતાં રાષ્ટ્રસંઘ કોઈ પગલાં લઈ શક્યો નહીં.
હિટલરની સામ્રાજ્યવાદી મહત્ત્વાકાંક્ષા: હિટલરે સામ્રાજ્યવાદી નીતિ અપનાવી ઑસ્ટ્રિયા (1938), ઝેકોસ્લોવેકિયા (1938) અને લિથુઆનિયાના મેમલ બંદર પર અંકુશ મેળવ્યો.
તત્કાલીન કારણ (જર્મનીનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ): હિટલરે 1લી સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ પોલેન્ડ પર આક્રમણ કર્યું. ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સે પોલેન્ડના પક્ષે યુદ્ધ જાહેર કરતાં (3જી સપ્ટેમ્બર, 1939) દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધનો પ્રારંભ થયો.
યુદ્ધના પ્રારંભિક તબક્કામાં જર્મનીએ ઝડપી અને આક્રમક વિજયો મેળવ્યા:
પોલેન્ડ પર વિજય (1939): જર્મન સેનાએ પોલેન્ડને ઘેરીને બોમ્બવર્ષા કરી અને વૉર્સોનું પતન કરી પોલેન્ડનું વિભાજન કર્યું.
ડેનમાર્ક અને નોર્વે પર અંકુશ (1940): કાચું લોખંડ અને શસ્ત્રસામગ્રી મેળવવા જર્મનીએ ડેનમાર્ક પર આક્રમણ કરી એક જ દિવસમાં વિજય મેળવ્યો. બે મહિના બાદ નોર્વેએ પણ શરણાગતિ સ્વીકારી.
ફ્રાન્સનું પતન (1940): જર્મનીએ બેલ્જિયમ તરફની અરક્ષિત સરહદથી પ્રવેશી ફ્રાન્સ પર ભારે બોમ્બમારો કર્યો અને પૅરિસ પર કબજો જમાવી ત્યાં પોતાની કઠપૂતળી સરકાર રચાવી.
યુરોપ પર પ્રભુત્વ: જર્મનીએ નોર્વેથી સ્પેન સુધીનો યુરોપનો સમુદ્રકિનારો અને મધ્ય યુરોપની સાધન-સંપત્તિ પર સંપૂર્ણ કબજો સ્થાપિત કર્યો.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ઘટેલી મુહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ:
પ્રારંભ (1939): 1લી સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ જર્મનીનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ.
બ્રિટનની લડાઈ: હિટલરે બ્રિટન પર 5 મહિના સુધી સતત હવાઈ આક્રમણો કર્યા, પરંતુ બ્રિટન અજેય રહ્યું.
હિટલરનું રશિયા પર આક્રમણ (1941): જર્મનીએ 22 જૂન, 1941ના રોજ રશિયા પર આક્રમણ કર્યું, પરંતુ પાછળથી રશિયન સેના સામે જર્મનીની હાર થઈ (1942-43).
પર્લ હાર્બર પર આક્રમણ અને U.S.A.નો પ્રવેશ (1941): 7 ડિસેમ્બર, 1941ના રોજ જાપાને અમેરિકાના પર્લ હાર્બર નૌકામથક પર બોમ્બમારો કર્યો, જેથી અમેરિકા મિત્રરાષ્ટ્રોના પક્ષે યુદ્ધમાં જોડાયું.
મુસોલિનીનું પતન અને ઇટાલીની શરણાગતિ (1943-44): મિત્રરાષ્ટ્રોએ સિસલી અને નેપલ્સ પર અંકુશ મેળવ્યો, મુસોલિનીને કેદ કરાયો અને ઇટાલીએ બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારી.
હિટલરનો પરાજય અને અંત (1945): મિત્રરાષ્ટ્રોએ બર્લિનને ઘેરી લેતાં હિટલરે આત્મહત્યા કરી અને યુરોપમાં યુદ્ધનો અંત આવ્યો (8 મે, 1945).
અણુબોમ્બ ધમાકો અને યુદ્ધની પૂર્ણાહુતિ (1945): અમેરિકાએ જાપાનના હિરોશીમા (6 ઓગસ્ટ) અને નાગાસાકી (9 ઓગસ્ટ) પર અણુબોમ્બ ફેંક્યા. 15મી ઓગસ્ટ, 1945ના રોજ જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારતાં દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધનો અંત આવ્યો.
યુદ્ધના પ્રારંભિક સમયમાં એશિયા અને પેસિફિક ક્ષેત્રમાં જાપાને અભૂતપૂર્વ વિજયો મેળવ્યા:
પ્રારંભિક આક્રમણ: જાપાને 1931માં જ મંચુરિયા પર કબજો કરી પોતાની સામ્રાજ્યવાદી નીતિ સ્પષ્ટ કરી દીધી હતી.
એશિયા અને પેસિફિક પ્રદેશો પર અંકુશ: યુદ્ધનો લાભ લઈને જાપાને એશિયા મહાદ્વીપ અને પેસિફિક મહાસાગર વિસ્તારના અનેક પ્રદેશો કબજે કર્યા.
પર્લ હાર્બર પર આક્રમણ (1941): 7 ડિસેમ્બર, 1941ના રોજ જાપાને હવાઈ ટાપુઓ પર આવેલા અમેરિકાના પર્લ હાર્બર નૌકામથક પર અચાનક બોમ્બમારો કરી અમેરિકાના 2000થી વધુ સૈનિકો અને અનેક યુદ્ધજહાજો નાશ કર્યા.
સરહદી પ્રદેશો પર વિજય: જાપાને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં આગળ વધીને ફિલિપાઇન્સ, બર્મા (મ્યાનમાર), ઇન્ડોનેશિયા તેમજ ભારતની સરહદ નજીકના મણિપુર, કોહિમા અને ઇમ્ફાલ સુધીના પ્રદેશો જીતી લીધા હતા.
જાનમાલની ભારે હાનિ: યુદ્ધમાં આશરે 220 લાખ (2.2 કરોડ) લોકો માર્યા ગયા અને 340 લાખ ઘાયલ થયા. અબજો ડોલરની માલ-મિલકત નષ્ટ થઈ.
આર્થિક મંદી અને મોંઘવારી: યુરોપ અને વિશ્વનું અર્થતંત્ર ખોરવાઈ ગયું. નાણાંનું મૂલ્ય ઘટ્યું, કરવેરા વધ્યા, જીવનધોરણ નીચું ગયું અને અનાજનું રૅશનિંગ કરવું પડ્યું.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N.) ની સ્થાપના: વિશ્વમાં કાયમી શાંતિ અને સુરક્ષા સ્થાપવા માટે 24 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ 'સંયુક્ત રાષ્ટ્રો' (United Nations) ની સ્થાપના થઈ.
રાજકીય પરિવર્તનો: ચીનમાં સામ્યવાદી સરકારની સ્થાપના થઈ. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા પરાધીન દેશો સ્વતંત્ર થયા.
ઠંડા યુદ્ધ (Cold War) નો પ્રારંભ: વિશ્વ બે મહાસત્તાઓ (અમેરિકા અને રશિયા)ના જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું, જેનાથી ઠંડા યુદ્ધની શરૂઆત થઈ.