ધોરણ 12 | విષય: History
20મી સદી વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજીની દૃષ્ટિએ અભૂતપૂર્વ રહી છે. શિક્ષણ અને આર્થિક વિકાસને પરિણામે આ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી પરિવર્તનો આવ્યા છે:
ઉર્જાના ક્ષેત્રે પરિવર્તન: કોલસા અને પેટ્રોલિયમ ઉપરાંત પરમાણુ ઊર્જા, સૂર્યઊર્જા, વાયુઊર્જા અને જળઊર્જા જેવા ઊર્જાના નવા સ્રોતો વિકસ્યા.
સંદેશાવ્યવહાર અને સંચાર ક્રાંતિ: ટેલિફોન (1876), તાર વગરનો સંચાર (માર્કોની), રેડિયો, ટેલિવિઝન, સેલ્યુલર ફોન, ઈ-મેલ અને સોશિયલ મીડિયાના આગમનથી માહિતી આદાન-પ્રદાન અત્યંત ઝડપી બન્યું.
ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલૉજી અને કમ્પ્યૂટર: 1946માં ઇલેક્ટ્રોનિક ડિજિટલ કમ્પ્યૂટરની શરૂઆત થઈ. મિની-માઇક્રો કમ્પ્યૂટર, સેટેલાઇટ અને ઑપ્ટિકલ ફાઇબરે કાગળ વિનાના કામકાજ (Paperless office) અને ડિજિટલાઇઝેશનને વેગ આપ્યો.
જીવનવિજ્ઞાન અને તબીબી ક્ષેત્ર: વિટામિન, ઇન્સ્યુલિન, પેનિસિલિન, સલ્ફા અને ઍન્ટિબાયૉટિક્સની શોધો થઈ. ડી.એન.એ. (DNA), આર.એન.એ. (RNA) અને જીનેટિક એન્જિનિયરિંગના સંશોધનોથી જટિલ રોગોના નિદાન અને ઉપચાર શક્ય બન્યા.
પરિવહન ક્ષેત્રે ક્રાંતિ: મોટરકાર, સુપરસોનિક વિમાન, હવાઈ પરિવહન અને પાઇપલાઇન પરિવહને વિશ્વના અંતર ઘટાડી દીધા.
20મી સદીમાં ઊર્જાના પરંપરાગત અને આધુનિક સ્રોતોનો વ્યાપક વિકાસ થયો છે:
સૂર્ય ઊર્જા: સૂર્યપ્રકાશ સેલેનિયમ કે સિલિકોન પર પડવાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. કૃત્રિમ ઉપગ્રહોમાં સોલર સેલનો ઉપયોગ થાય છે. ભારત સૂર્યઊર્જાના પ્રયોગમાં વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાને છે.
વાયુઊર્જા: પવનચક્કી દ્વારા પવન ઊર્જાને વિદ્યુતમાં બદલવામાં આવે છે. ભારતમાં 20,000 મેગાવૉટ જેટલી વાયુઊર્જાની સંભાવના છે.
જળઊર્જા: ટર્બાઇન દ્વારા નદીઓના વહેતા પાણીમાંથી જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરાય છે. સમુદ્રના મોજાં અને ભરતી-ઓટ આધારિત ચક્કીઓ (બ્રિટન, ફ્રાન્સ) દ્વારા પણ ઊર્જા મેળવાય છે.
ભૂતાપીય ઊર્જા: પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ઉષ્મા (ગીઝર કે પાઇપ દ્વારા) બહાર કાઢી વીજળી પેદા કરાય છે. અમેરિકા અને ન્યૂઝીલૅન્ડમાં તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ થાય છે.
હાઇડ્રોજન અને આલ્કોહૉલ: પાણીના વિદ્યુત અપઘટનથી હાઇડ્રોજન ઊર્જા મળે છે, જેનો ઉપયોગ રૉકેટોમાં થાય છે. આલ્કોહૉલને પેટ્રોલ સાથે મિશ્રિત કરીને ઇંધણ તરીકે વાપરવામાં આવે છે.
પરમાણુ ઊર્જા: અણુના વિખંડન (Fission) અને સંલયન (Fusion) દ્વારા રિએક્ટરમાં પરમાણુ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
વર્તમાનપત્રો (પ્રિન્ટ મીડિયા) અને સોશિયલ મીડિયાનો સમાજ તેમજ સંસ્કૃતિ પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો છે:
સકારાત્મક પ્રભાવ:
લોકોમાં રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક વિષયો પ્રત્યે જાગૃતિ આવે છે.
કલા, સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યનો વિશ્વભરમાં પ્રચાર-પ્રસાર થાય છે.
દેશ-વિદેશની ઘટનાઓ ક્ષણવારમાં સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચે છે અને જનમત ઘડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
નકારાત્મક પ્રભાવ:
TRP અને પ્રસિદ્ધિ ખાતર ઘણીવાર નાની ઘટનાઓને મોટું સ્વરૂપ આપીને વિવાદ ઊભો કરવામાં આવે છે.
પીળા પત્રકારત્વ (Yellow Journalism) અને ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતીથી સમાજમાં અશાંતિ અને એકબીજા પ્રત્યે વિરોધ ઊભો થાય છે.
પાયાના સામાજિક કે આર્થિક પ્રશ્નોને બદલે બિન-જરૂરી રાજકીય ચર્ચાઓ કે સનસનાટીપૂર્ણ સમાચાર પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય છે.
ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલૉજી (IT) અને સંચાર ક્રાંતિએ સમગ્ર વિશ્વને 'ગ્લોબલ વિલેજ' (વિશ્વગ્રામ) માં ફેરવી દીધું છે:
માહિતીનું ઝડપી વહન: કમ્પ્યૂટર, ઇન્ટરનેટ, સેટેલાઇટ, ઑપ્ટિકલ ફાઇબર, ફૅક્સ અને સેલ્યુલર ફોનની મદદથી દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે ક્ષણોમાં સંદેશા અને માહિતી પહોંચાડી શકાય છે.
વૈશ્વિક સંપર્ક: ઇ-મેલ, એસ.એમ.એસ. અને સોશિયલ મીડિયા એપ્સ થકી સરહદોના સીમાડા ભૂંસાઈ ગયા છે.
વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ: સિનેમા, ટીવી ચેનલો (CNN, ડિસ્કવરી વગેરે), ઉત્સવો અને રમત-ગમતના થતાં લાઈવ પ્રસારણથી જુદી જુદી સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે આદાન-પ્રદાન વધ્યું છે.
આર્થિક અને સામાજિક વ્યવહારો: બેંકિંગ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પરિવહન જેવી સેવાઓ ઓનલાઇન થવાથી વિશ્વના કોઈપણ દેશમાંથી કામગીરી સરળ બની છે. આમ, ભૌગોલિક અંતરો નગણ્ય બની જતાં આખું વિશ્વ એક નાનકડા ગામડા સમાન બની ગયું છે.
20મી સદીમાં જૈવ વિજ્ઞાન (Life Sciences / Biochemistry) ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી શોધો થઈ:
રોગકારકોનું જ્ઞાન: 1897માં જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી બચરે જૈવિક વિજ્ઞાનની શોધ કરી. વિષાણુ (વાઇરસ) અને જીવાણુ (બેક્ટેરિયા) દ્વારા મનુષ્ય, પ્રાણી અને વનસ્પતિમાં થતા રોગોનું જ્ઞાન મળ્યું.
દવાઓ અને ઍન્ટિબાયૉટિક્સ: બે વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચે વિટામિન, ઇન્સ્યુલિન, પેનિસિલિન, સલ્ફા ડ્રગ્સ અને ઍન્ટિબાયૉટિક્સની શોધ થતાં માનવ મૃત્યુદરમાં મોટો ઘટાડો થયો.
જીનેટિક સાયન્સ અને DNA: ડી.એન.એ. (DNA) અને આર.એન.એ. (RNA) ની શોધથી કોષીય સંરચના સમજાઈ. ક્રીક, વૉટસન, અને ભારતીય વૈજ્ઞાનિક હરગોવિંદ ખુરાના (1970) દ્વારા DNA પર અગત્યના સંશોધનો થયા.
જીનેટિક એન્જિનિયરિંગ: કોહેન અને બોયેરે જીનેટિક એન્જિનિયરિંગની સ્થાપના કરી. તેનાથી જન્મજાત રોગો અટકાવવા અને 1996માં 'ડોલી' ઘેટાંના ક્લોનિંગ જેવી સફળતાઓ મળી.
તબીબી નિદાન ઉપકરણો: સોનોગ્રાફી, કાર્ડિયોગ્રામ (ECG), માઇક્રોસ્કોપ અને ઍક્સ-રે સાધનોથી કેન્સર અને એઇડ્સ જેવા જટિલ રોગોના કારણો શોધવામાં સરળતા થઈ.