ધોરણ 12 | విષય: History
18મી સદીમાં મુઘલ સામ્રાજ્યના શક્તિશાળી બાદશાહ ઔરંગઝેબના મૃત્યુ (1707) પછી યોગ્ય વારસદારોના અભાવે મુઘલ સત્તા પતનોન્મુખ બની.
રાજકીય શૂન્યાવકાશ અને નવાં રાજ્યો: મુઘલ શાસનના પતનને કારણે ભારતમાં અનેક પ્રાદેશિક સત્તાઓ સ્વતંત્ર થઈ. બંગાળ (મુરશીદકુલીખાં), હૈદરાબાદ (નિઝામ-ઉલ-મુલ્ક), અવધ (શહાદતખાં), મૈસુર (હૈદરઅલી) અને પંજાબ (શીખો) જેવાં સ્વતંત્ર રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યાં.
વિદેશી આક્રમણો: ઈ.સ. 1739માં ઈરાનના નાદિરશાહના આક્રમણે મુઘલ સામ્રાજ્યના પતનને વધુ ઝડપી બનાવ્યું અને દિલ્હીની સત્તાને જર્જરિત કરી દીધી.
આંતરિક કલહ અને વારસાવિગ્રહ: મુઘલ દરબારમાં ષડયંત્રો અને વારસાવિગ્રહો વધ્યા. બહાદુરશાહ, જહાંદારશાહ, ફરૂખશીયર અને મોહમ્મદશાહ જેવા નિર્બળ શાસકો આ વિશાળ સામ્રાજ્યને સંભાળી શક્યા નહીં.
મરાઠા સત્તાનો ઉદય: મુઘલોને સૌથી મોટો પડકાર મરાઠાઓએ આપ્યો. પેશ્વાઓના નેતૃત્વ હેઠળ મરાઠાઓએ ઉત્તર ભારત સુધી પોતાનો પ્રભાવ વિસ્તાર્યો.
યુરોપિયનોનું આગમન: ભારતીય રાજ્યો વચ્ચે એકતાનો અભાવ હતો અને તેઓ અંદરોઅંદર લડાઈમાં વ્યસ્ત હતા. આ રાજકીય શૂન્યાવકાશનો લાભ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ લીધો અને ભારત પર પોતાની રાજકીય સત્તા સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું.
18મી સદીમાં બંગાળ ભારતનું સૌથી સમૃદ્ધ રાજ્ય હતું. મુરશીદકુલીખાં, શુઝાઉદ્દીન અને અલીવર્દીખાં જેવા સક્ષમ નવાબોના સમયમાં બંગાળમાં વેપાર અને વાણિજ્યનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો.
કિલ્લેબંધી પર પ્રતિબંધ: બંગાળના શરૂઆતના નવાબોએ અંગ્રેજો અને ફ્રેંચોને કલકત્તા અને ચંદ્રનગરમાં પોતાના કારખાનાઓની કિલ્લેબંધી કરવા પર મનાઈ ફરમાવી હતી.
પ્લાસીનું યુદ્ધ (1757): અલીવર્દીખાંના ઉત્તરાધિકારી સિરાજ-ઉદ્-દૌલાના સમયમાં અંગ્રેજોએ કલકત્તાની કિલ્લેબંધી શરૂ કરી. નવાબ અને કંપની વચ્ચેના સંઘર્ષના પરિણામે 23 જૂન 1757ના રોજ પ્લાસીનું યુદ્ધ થયું. કંપનીના સેનાપતિ રોબર્ટ ક્લાઇવે નવાબના સેનાપતિ મીરજાફરને લાલચ આપીને વિશ્વાસઘાત કરાવ્યો અને સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની હાર થઈ.
બક્સરનું યુદ્ધ (1764): મીરજાફર બાદ મીરકાસિમે કંપની સામે વિરોધ કર્યો. 22 ઓક્ટોબર 1764ના રોજ બક્સરના યુદ્ધમાં ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ બંગાળના નવાબ મીરકાસિમ, અવધના નવાબ શુજાઉદ્દોલા અને મુઘલ બાદશાહ શાહઆલમ બીજાની સંયુક્ત સેનાને હરાવી.
દીવાની સત્તા અને દ્વિમુખી શાસન: બક્સરના યુદ્ધ વિજયથી કંપનીને બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સાની દીવાની સત્તા (મહેસૂલ ઉઘરાવવાનો અધિકાર) મળી. આ સાથે જ બંગાળમાં કંપનીનું શાસન સ્થપાયું અને તેમનું આર્થિક શોષણ ચરમસીમાએ પહોંચ્યું.
17મી સદીમાં ગુરુ હરગોવિંદ અને ગુરુ ગોવિંદસિંહે શીખોને લડાયક સંગઠન બનાવ્યું. 18મી સદીના અંતમાં સુકરચક્યા મિસલના મહારાજા રણજિતસિંહે શક્તિશાળી શીખ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી.
મહારાજા રણજિતસિંહનું શાસન: રણજિતસિંહે લાહોર, અમૃતસર, મુલતાન, કાશ્મીર અને પેશાવર જીતીને સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો. તેમણે યુરોપિયન ઢબે શક્તિશાળી લશ્કર તૈયાર કર્યું હતું.
અંગ્રેજો સાથે સંબંધો: અંગ્રેજો મહારાજા રણજિતસિંહની સૈન્ય શક્તિથી વાકેફ હતા, તેથી રણજિતસિંહના જીવતેજીવ અંગ્રેજોએ તેમની સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો જાળવી રાખ્યા અને પંજાબ પર આક્રમણ કરવાની હિંમત ન કરી.
રણજિતસિંહ પછીની સ્થિતિ: ઈ.સ. 1839માં મહારાજા રણજિતસિંહના મૃત્યુ બાદ શીખ સામ્રાજ્યમાં અસ્થિરતા ફેલાઈ.
બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં વિલય: આ અસ્થિરતાનો લાભ લઈને ગવર્નર જનરલ ડેલહાઉસીએ પ્રથમ અને દ્વિતીય અંગ્રેજ-શીખ વિગ્રહો બાદ શીખ રાજ્યનો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં વિલય (ઈ.સ. 1849) કરી દીધો.
છત્રપતિ શિવાજી દ્વારા સ્થાપિત મરાઠા સત્તા બાલાજી વિશ્વનાથ, બાજીરાવ પ્રથમ અને બાલાજી બાજીરાવ (નાનાસાહેબ) જેવા પેશ્વાઓના સમયમાં સમગ્ર ભારતમાં સર્વોચ્ચ બની.
પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (1761): 14 જાન્યુઆરી 1761ના રોજ અહમદશાહ અબ્દાલી અને મરાઠાઓ વચ્ચે પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ થયું, જેમાં મરાઠાઓની ભારે જાનમાલની ખુવારી થઈ. જોકે, માધવરાવ પેશ્વાના નેતૃત્વ હેઠળ મરાઠાઓએ પોતાની શક્તિ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.
પ્રથમ અને દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા વિગ્રહ: સવાઈ માધવરાવના મૃત્યુ (1795) પછી પેશ્વાપદ માટે આંતરિક કલહ શરૂ થયો. આ તકનો લાભ લઈ અંગ્રેજોએ મરાઠા સામ્રાજ્યમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો. પ્રથમ (1775-1782) અને દ્વિતીય (1803-1805) વિગ્રહ દ્વારા અંગ્રેજોએ મરાઠા શક્તિને નિર્બળ બનાવી.
તૃતીય અંગ્રેજ-મરાઠા વિગ્રહ અને પેશ્વાઈનો અંત: ઈ.સ. 1817-1818ના ત્રીજા અંગ્રેજ-મરાઠા વિગ્રહમાં મરાઠાઓની આખરી હાર થઈ. અંગ્રેજોએ પેશ્વાપ્રથાનો અંત આણ્યો અને પેશ્વા બાજીરાવ બીજાને પિન્શન આપી કાનપુર પાસે બિઠુરમાં મોકલી આપ્યા. આ સાથે જ સમગ્ર ભારતમાં બ્રિટિશ સર્વોપરીતા સ્થપાઈ.
18મી સદીના મધ્યભાગમાં ભારતમાં વેપારી અને રાજકીય સર્વોપરીતા સ્થાપવા માટે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અને ફ્રેંચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વચ્ચે થયેલા યુદ્ધો 'કર્ણાટક વિગ્રહો' તરીકે ઓળખાય છે.
પ્રથમ કર્ણાટક વિગ્રહ (1746-1748): યુરોપમાં ઓસ્ટ્રિયાના વારસાવિગ્રહને કારણે આ યુદ્ધ શરૂ થયું હતું. ફ્રેંચ ગવર્નર ડુપ્લેના નેતૃત્વમાં ફ્રેંચોએ મદ્રાસ જીતી લીધું, પરંતુ યુરોપમાં સંધિ થતાં મદ્રાસ પુનઃ અંગ્રેજોને મળ્યું.
દ્વિતીય કર્ણાટક વિગ્રહ (1749-1754): હૈદરાબાદ અને કર્ણાટકના વારસાવિગ્રહમાં અંગ્રેજો અને ફ્રેંચોએ સામસામેના પક્ષોને ટેકો આપ્યો. આ વિગ્રહમાં અંગ્રેજ અધિકારી રોબર્ટ ક્લાઇવની કૂટનીતિથી અંગ્રેજોનો પ્રભાવ વધ્યો અને ડુપ્લેને ફ્રાન્સ પરત બોલાવી લેવાયો.
તૃતીય કર્ણાટક વિગ્રહ (1758-1763): યુરોપના સપ્તવર્ષીય યુદ્ધના ભાગરૂપે આ યુદ્ધ લડાયું. ઈ.સ. 1760ના 'વાંદીવાસના યુદ્ધ'માં અંગ્રેજ સેનાપતિ આય૨કૂટે ફ્રેંચોને નિર્ણાયક હાર આપી.
પરિણામ: 1763ની પૅરિસ સંધિ મુજબ ફ્રેંચોને ભારતમાં વેપાર કરવાની છૂટ મળી પણ કિલ્લેબંધી કરવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી. આ રીતે ફ્રેંચ સત્તાનો અંત આવ્યો અને અંગ્રેજોની નિષ્કંટક સત્તા સ્થાપાઈ.
મૈસુરનો શાસક ટીપુ સુલતાન ફ્રાંસની ક્રાંતિથી પ્રભાવિત થયો હતો.
તેણે રાજ્યમાં નવું કેલેન્ડર, નવા સિક્કાઓ અને નવી તોલમાપ પ્રણાલી દાખલ કરી.
તેણે આધુનિક પુસ્તકાલયની સ્થાપના કરી તથા વિજ્ઞાન, ગણિત અને ઇતિહાસમાં રસ લીધો.
શ્રીરંગપટ્ટમમાં 'સ્વતંત્રતાનું વૃક્ષ' વાવ્યું અને ફ્રેંચ 'જેકોબીન ક્લબ' નો સભ્ય બન્યો.
તેણે સૈન્યનું આધુનિકીકરણ કર્યું, નૌકાસેના ઊભી કરી અને જહાજો બનાવ્યા.
ફ્રેંચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના ઈ.સ. 1664માં ફ્રાન્સના મંત્રી કોલબર્ટના પ્રયાસોથી થઈ હતી.
ભારતમાં તેમણે પાંડીચેરી, ચંદ્રનગર, માહે અને કરાઇકલ ખાતે વેપારી મથકો સ્થાપ્યા.
ગવર્નર ડુપ્લેના સમયમાં કંપનીએ ભારતીય રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો.
ત્રણ કર્ણાટક વિગ્રહો (1746-1763) માં અંગ્રેજો સામે હાર થતાં ફ્રેંચોની રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાનો અંત આવ્યો અને તેઓ માત્ર વેપાર પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા.
પ્લાસીનું યુદ્ધ (1757): 23 જૂન 1757ના રોજ બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલા અને રોબર્ટ ક્લાઇવ વચ્ચે લડાયું. મીરજાફરની ગદ્દારીને કારણે નવાબની હાર થઈ અને ભારતમાં અંગ્રેજ સત્તાનો પાયો નંખાયો.
બક્સરનું યુદ્ધ (1764): 22 ઓક્ટોબર 1764ના રોજ અંગ્રેજો અને મીરકાસિમ, શુજાઉદ્દોલા તથા શાહઆલમ બીજાની સંયુક્ત સેના વચ્ચે લડાયું. અંગ્રેજોની જીત થઈ અને કંપનીને બંગાળ, બિહાર, ઓરિસ્સાની દીવાની સત્તા મળી.
અંગ્રેજો અને મરાઠાઓ વચ્ચે કુલ ત્રણ વિગ્રહો થયા:
પ્રથમ મરાઠા વિગ્રહ (1775-1782): સાલબાઈની સંધિ સાથે અંત આવ્યો, જેમાં કોઈ સ્પષ્ટ વિજેતા ન હતું.
દ્વિતીય મરાઠા વિગ્રહ (1803-1805): વેલેસ્લીએ મરાઠા સરદારો પર પોતાની સહાયકારી યોજના લાદી.
તૃતીય મરાઠા વિગ્રહ (1817-1818): અંગ્રેજોએ મરાઠાઓને આખરી હાર આપી, પેશ્વાપ્રથા નાબૂદ કરી અને સમગ્ર મરાઠા રાજ્ય પર કાબૂ મેળવ્યો.
પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ 14 જાન્યુઆરી 1761 ના રોજ અહમદશાહ અબ્દાલી અને મરાઠાઓ વચ્ચે થયું હતું.
મરાઠા સેનાનું નેતૃત્વ સદાશિવરાવ ભાઉએ કર્યું હતું.
આ યુદ્ધમાં મરાઠાઓની શોચનીય હાર થઈ અને મરાઠા પક્ષે આશરે 28,000 સૈનિકો માર્યા ગયા.
આ આઘાતથી પેશ્વા બાલાજી બાજીરાવનું જૂન 1761માં મૃત્યુ થયું. આ યુદ્ધથી ભારત પર મરાઠાઓના એકચક્રી શાસનનું સ્વપ્ન ભાંગી પડ્યું.