ધોરણ 12 | విષય: History
સંઘર્ષનાં કારણો: યુરોપમાં 1742માં ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થતાં ભારતમાં પણ બ્રિટિશ અને ફ્રેંચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીઓ વચ્ચે સત્તાસંઘર્ષ શરૂ થયો. ફ્રેંચ ગવર્નર જનરલ ડુપ્લેએ અંગ્રેજોને હાંકી કાઢવા સ્થાનિક શાસકો સાથે સંગઠન બનાવ્યું અને રાજમુદ્રિ, મુસ્તફાનગર, ઐલોર તથા ચિકાકોલ જેવા વિસ્તારો પર અધિકાર જમાવ્યો.
સંઘર્ષના મુખ્ય બનાવો (કર્ણાટક વિગ્રહો):
1750માં બંને વચ્ચે આંતરિક રાજકીય બાબતોને લઈને યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું.
ક્લાઇવના નેતૃત્વ હેઠળ બ્રિટિશ કંપનીએ તિરૂચિરાપલ્લીમાં ફ્રેંચોને હરાવ્યા, જેના પરિણામે 1754ની સંધિ મુજબ ડુપ્લેને ફ્રાન્સ પાછો બોલાવાયો.
1756માં ફરી કર્ણાટક યુદ્ધ થયું, જેમાં અંગ્રેજોએ 1760 સુધીમાં ફ્રેંચોને ભારતીય રાજનીતિમાંથી બહાર કરી દીધા.
પરિણામો: 1763ની પૅરિસની સંધિ અનુસાર ફ્રેંચોએ પોતાની તમામ વેપારી કોઠીઓ અંગ્રેજોને સોંપી દીધી અને ભારતમાં કોઈ પણ પ્રકારની રાજકીય પ્રવૃત્તિ ન કરવાનો સ્વીકાર કર્યો. આ રીતે ભારતમાં અંગ્રેજો એકચક્રી સત્તા તરીકે ઉભરી આવ્યા.
સુતરાઉ કાપડ અને મસાલાની માંગ: પ્રાચીનકાળથી જ ભારતના સુતરાઉ કાપડ, ગળી, મરી-મસાલા, રેશમી વસ્ત્રો અને ઇમારતી લાકડાની યુરોપમાં બહુ મોટી માંગ હતી.
કોન્સ્ટેન્ટિનોપલનું પતન (1453): તુર્કોએ કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ પર વિજય મેળવતાં જમીન માર્ગ પર તેમનું નિયંત્રણ સ્થાપિત થયું, જેથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેનો વેપાર રોકાઈ ગયો.
વેપારી એકાધિકાર: પશ્ચિમ યુરોપના દેશો (જેવા કે સ્પેન અને પોર્ટુગલ)ને વેનીસ અને જીનીવાના વેપારીઓ એશિયાના વેપારમાં ઘૂસવા દેતા ન હતા.
નવા સમુદ્રમાર્ગોની શોધ: 15મી સદીમાં જહાજ નિર્માણ અને સામુદ્રિક સંચારમાં થયેલી પ્રગતિ તથા ભૌગોલિક શોધખોળોના પરિણામે પોર્ટુગીઝ, ડચ, બ્રિટિશ અને ફ્રેંચ પ્રજા ભારત આવવા તરફ આકર્ષાઈ.
ઐતિહાસિક મહત્વ: 23 જૂન 1757ના રોજ મુર્શિદાબાદથી 20 માઇલ દૂર પ્લાસીના મેદાનમાં લડાયેલું યુદ્ધ ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની સ્થાપનાનું પ્રથમ પાયાનું પગલું હતું.
રાજકીય પરિવર્તન: નવાબ સિરાઝ-ઉદ્-દૌલાના સેનાપતિ મીરજાફર અને રાયદુર્લભના વિશ્વાસઘાતને કારણે નવાબની હાર થઈ અને તેની હત્યા કરવામાં આવી.
આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો: બંગાળમાંથી મોટી માત્રામાં મહેસૂલ મળવા લાગતાં બ્રિટિશ કંપનીની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત મજબૂત બની.
સત્તાનો પાયો: કવિ નવીનચંદ્ર સેનના મતે, "આ પ્રસંગથી ભારત કાયમી દુઃખની કાળરાત્રિમાં સપડાયું." આ યુદ્ધે વેપારી કંપનીને ભારતનું શાસક બનવા તરફ દોરી મુકી.
કારણો:
મીરજાફર પછી નવાબ બનેલા મીરકાસીમે આધુનિક સેના બનાવવાનો, ભ્રષ્ટાચાર રોકવાનો અને ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના ગેરકાયદે વેપાર તથા સત્તાના દુરુપયોગ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
1763ના યુદ્ધમાં હાર્યા બાદ મીરકાસીમ અવધ ભાગી ગયો અને ત્યાંના નવાબ સુજા-ઉદ્-દૌલા તથા મુઘલ સમ્રાટ શાહઆલમ બીજા સાથે મળી અંગ્રેજો સામે સંયુક્ત મોરચો રચ્યો.
પરિણામો:
22 ઑક્ટોબર 1764ના રોજ બકસરના યુદ્ધમાં અંગ્રેજોએ આ ત્રણેય સંયુક્ત સેનાઓને પરાજિત કરી.
આ યુદ્ધથી બ્રિટિશ લશ્કરી શ્રેષ્ઠતા પુરવાર થઈ અને અંગ્રેજો બંગાળ, બિહાર તથા ઓરિસ્સાના વાસ્તવિક શાસક બન્યા.
1765માં કંપનીએ દીવાની અધિકારો (મહેસૂલ એકઠું કરવાનો હક) પ્રાપ્ત કર્યા.
સિદ્ધાંત: 1848માં ભારતના ગવર્નર જનરલ બનેલા લોર્ડ ડેલહાઉસીએ સામ્રાજ્યવાદી નીતિ અપનાવી 'ખાલસા નીતિ' દાખલ કરી. આ નીતિ મુજબ જો કોઈ દેશી રાજ્યનો શાસક નિઃસંતાન (ઉત્તરાધિકારી વગર) મૃત્યુ પામે, તો તેનું રાજ્ય બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવતું.
ખાલસા કરેલા રાજ્યો: સતારા (1848), નાગપુર (1854) અને ઝાંસી (1854) વગેરે રાજ્યોને આ સિદ્ધાંત હેઠળ હડપી લેવાયાં.
ઉપાધિઓ અને પેન્શનનો અંત: ડેલહાઉસીએ કર્ણાટક, સુરત અને તાંજૌરના રાજાઓની પદવીઓ છીનવી લીધી તેમજ નાનાસાહેબ પેશ્વાનું પેન્શન બંધ કર્યું.
ગેરવહીવટનું બહાનું: 1856માં અવધ રાજ્યને ગેરવહીવટના બહાના હેઠળ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું.
1765માં બંગાળમાં અમલમાં આવેલી વહીવટી વ્યવસ્થાને 'દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ' કહે છે. આ પદ્ધતિમાં રાજકીય, સૈનિક અને દીવાની (મહેસૂલી) અધિકારો કંપની હસ્તક હતા, જ્યારે પ્રજાના કલ્યાણ અને પ્રશાસનની જવાબદારી નવાબ પાસે હતી. આ વ્યવસ્થાથી સત્તા વગરની જવાબદારી નવાબની અને જવાબદારી વગરની સત્તા કંપનીની બની.
1817માં મરાઠાઓએ પોતાની ગુમાવેલી પ્રતિષ્ઠા પાછી મેળવવા પેશ્વા, અપ્પાસાહેબ (નાગપુર) અને હોલ્કરના નેતૃત્વમાં અંગ્રેજો સામે સંયુક્ત મોરચો રચ્યો. ગવર્નર જનરલ હેસ્ટિંગ્સે સંપૂર્ણ તાકાત લગાવી મરાઠા સેનાઓને હરાવી. 1818 સુધીમાં પેશ્વાને ગાદી પરથી હટાવી બિઠુર મોકલી દેવાયા અને મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીની રચના કરવામાં આવી.
મુર્શિદકુલી ખાં અને અલીવર્દી ખાં જેવા સક્ષમ નવાબોએ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના ગેરકાયદે વેપારનો વિરોધ કર્યો હતો. અલીવર્દી ખાંના દત્તક પુત્ર સિરાઝ-ઉદ્-દૌલાએ અંગ્રેજોને શરતો મુજબ વેપાર કરવા મજબૂર કર્યા. ત્યારબાદ મીરજાફર અને મીરકાસીમ જેવા નવાબો આવ્યા, જેમાંથી મીરકાસીમે કંપનીના સત્તા દુરુપયોગ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો.
પોર્ટુગીઝ: કોચીન, ગોવા, દીવ અને દમણ.
ડચ: સુરત, ભરૂચ, ખંભાત, અમદાવાદ, નાગપટ્ટમ, મસુલીપટ્ટમ, ચીનસુરા, પટણા અને આગ્રા.
બ્રિટિશ: સુરત, મુંબઈ, મદ્રાસ (ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ) અને કોલકાતા (ફૉર્ટ વિલિયમ).
ફ્રેંચ: ચંદ્રનગર, પુંડુચેરી અને માહે.
કારણો: રશિયા અફઘાનિસ્તાન અને સિંધના માર્ગે ભારતમાં પોતાનું વર્ચસ્વ ન વધારે તેવા ભયથી તથા સિંધુ નદીના વેપારી માર્ગો પર કબજો મેળવવા અંગ્રેજોએ સિંધ જીતવાનું નક્કી કર્યું.
પરિણામો: 1832 અને 1839ની સંધિઓ પછી, છેવટે 1843માં ચાર્લ્સ નેપીયરે આક્રમણ કરી સિંધને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દીધું.