ધોરણ 12 | విષય: History
શરૂઆત અને સંઘટન: વૉરન હેસ્ટિંગ્સે 1773ના રેગ્યુલેટિંગ ઍક્ટથી દીવાની અને ફોજદારી અદાલતોની શરૂઆત કરી.
કોર્નવોલિસના સુધારા (1793):
દરેક જિલ્લામાં જિલ્લા ન્યાયાધીશના વડપણ હેઠળ દીવાની અદાલત સ્થાપી.
કલેક્ટર અને ન્યાયાધીશના કાર્યો અલગ કર્યા.
4 પ્રાંતીય અદાલતો તથા જિલ્લા અદાલત પર સદર દીવાની અદાલત શરૂ કરી.
તાલુકા કક્ષાએ મુનસફ અને અમીન તરીકે ઓળખાતા ભારતીય ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરી.
બેન્ટિકના સુધારા અને કાયદા સંહિતા:
વિલિયમ બેન્ટિકે પ્રાંતીય/ક્ષેત્રીય અદાલતો બંધ કરી કાર્ય જિલ્લા ન્યાયાધીશને સોંપ્યું અને ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દા આપવાની શરૂઆત કરી.
કોલકાતા, મુંબઈ અને ચેન્નાઈમાં હાઈકોર્ટ સ્થપાઈ. 1773માં સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપના થઈ ચૂકી હતી.
1833માં મેકોલેના અધ્યક્ષપદે Law Commission (વિધિ કાયદા આયોગ) ની રચના થઈ, જેણે ભારતીય દંડસંહિતા (IPC) અને કાયદા સમક્ષ સૌની સમાનતાનો સિદ્ધાંત લાગુ કર્યો.
મુખ્ય હેતુ: વહીવટીતંત્રનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના ભોગે ઇંગ્લૅન્ડનું આર્થિક શોષણ કરીને મહત્તમ નફો મેળવવાનો અને યુદ્ધોનો ખર્ચ કાઢવાનો હતો.
દ્વાર અને નિયંત્રણ: બંગાળ જીત્યા બાદ 1765માં કંપનીએ દીવાની અધિકારો મેળવી મહેસૂલ એકઠું કરવાનું શરૂ કર્યું.
શોષણકારી નીતિ: જમીનદારો અને ઉપસૂબેદારો દ્વારા ખેડૂતોનું ભયંકર શોષણ કરાતું. કલેક્ટરનો હોદ્દો મહેસૂલ એકત્ર કરવા માટે અત્યંત મહત્વનો બનાવવામાં આવ્યો હતો.
શરૂઆત: ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસે સનદી સેવાઓ (Civil Services) ની શરૂઆત કરી. તેણે ભ્રષ્ટાચાર રોકવા કર્મચારીઓના વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને કલેક્ટરનો પગાર ₹1500 કર્યો.
તાલીમ સંસ્થાઓ:
1800માં વેલેસ્લીએ યુવાન અધિકારીઓની તાલીમ માટે કોલકાતામાં ફૉર્ટ વિલિયમ કૉલેજ સ્થાપી.
1806માં ઇંગ્લૅન્ડમાં હેલીબરી ઈસ્ટ ઇન્ડિયન કૉલેજ શરૂ કરવામાં આવી.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા: 1853ના ચાર્ટર ઍક્ટ દ્વારા સનદી સેવામાં પ્રવેશ માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી.
ભારતીયો પ્રત્યે ભેદભાવ: કોર્નવોલિસનું માનવું હતું કે "તમામ હિન્દુસ્તાનીઓ ભ્રષ્ટ છે," તેથી 1793 સુધી ઉચ્ચ પદોથી ભારતીયોને વંચિત રાખી માત્ર નીચલા હોદ્દા આપવામાં આવતા.
સ્થાપના: ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસે જમીનદારો પાસેથી પોલીસ કાર્યો આંચકીને કાયદો-વ્યવસ્થા માટે આધુનિક પોલીસ વિભાગની સ્થાપના કરી.
માળખું:
પોલીસ સ્ટેશન (થાણા) શરૂ કરી તેના પર ફોજદારની નિમણૂક કરી.
જિલ્લા કક્ષાએ સર્વોચ્ચ અધિકારી તરીકે જિલ્લા પોલીસ અધીક્ષક (DSP) નો હોદ્દો ઊભો કર્યો.
ગામડાઓમાં ચોકીદારની નિમણૂક કરવામાં આવતી.
ઉદ્દેશ્ય: ઉચ્ચ હોદ્દા પર માત્ર અંગ્રેજો જ હતા. આ પોલીસતંત્ર જનતાના રક્ષણને બદલે બ્રિટિશ હિતો સાચવવા અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને કચડી નાખવા માટે કામ કરતું હતું.
કેન્દ્રીયકૃત સંસદીય નિયંત્રણ: 1773ના રેગ્યુલેટિંગ ઍક્ટ અને 1784ના પિટ્સ ઇન્ડિયા ઍક્ટ દ્વારા બ્રિટિશ સંસદે બોર્ડ ઑફ કંટ્રોલ મારફતે ગવર્નર જનરલ પર નિયંત્રણ સ્થાપ્યું.
આધુનિક સ્તંભો: લશ્કર, પોલીસ, સનદી સેવાઓ અને ન્યાયતંત્ર જેવા ચાર મજબૂત સ્તંભો પર વહીવટ રચાયો.
કાયદાનું શાસન (Rule of Law): શાસકની વ્યક્તિગત ઈચ્છાને બદલે લિખિત અને સંહિતાબદ્ધ કાયદા દ્વારા શાસન ચલાવવાની પ્રણાલી શરૂ થઈ.
શોષણખોર સ્વરૂપ અને ભેદભાવ: વહીવટીતંત્ર આધુનિક હોવા છતાં તેનો આત્યંતિક હેતુ ભારતનું આર્થિક શોષણ કરવાનો હતો. ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દાઓથી દૂર રખાતા હતા.
1765થી 1772 દરમિયાન બંગાળમાં અમલી બની. જેમાં મહેસૂલ અને સૈન્ય જેવા સત્તાના તમામ અધિકારો કંપની પાસે હતા, જ્યારે પ્રશાસન અને પ્રજાના કલ્યાણની તમામ જવાબદારી નવાબ પાસે હતી. 1772માં કંપનીએ આ પદ્ધતિ બંધ કરી શાસન સીધું પોતાના હાથમાં લીધું.
તેમણે ભારતમાં સનદી સેવાઓ (Civil Services) અને આધુનિક પોલીસતંત્રની સ્થાપના કરી. ન્યાયતંત્રમાં કલેક્ટર અને ન્યાયાધીશના કાર્યો અલગ કર્યા તથા જિલ્લા દીવાની અને પ્રાંતીય અદાલતોનું માળખું તૈયાર કર્યું.
આ કાયદા દ્વારા બ્રિટિશ સંસદે કંપનીના બોર્ડ ઑફ ડાયરેક્ટર્સ પર નિયંત્રણ મૂક્યું. ગવર્નર જનરલ અને તેમની પરિષદને વહીવટી અધિકારો આપ્યા તેમજ ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપનાની જોગવાઈ કરી.
અંગ્રેજી વહીવટીતંત્રનું સ્વરૂપ સૈદ્ધાંતિક રીતે આધુનિક, નિયમબદ્ધ અને કાયદાના શાસન પર આધારિત હતું, પરંતુ વ્યાવહારિક રીતે તે સંપૂર્ણપણે ભારતનું આર્થિક શોષણ કરનારું અને બ્રિટિશ સ્વાર્થ પૂરો કરનારું હતું.
તેમણે પ્રાંતીય અને ક્ષેત્રીય અદાલતો બંધ કરી તેના કાર્યો જિલ્લા ન્યાયાધીશોને સોંપ્યા. તેમણે ન્યાયતંત્રમાં ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દા પર નીમવાની શરૂઆત કરી તથા કાયદાઓને સંહિતાબદ્ધ કરવા વિધિ આયોગ (Law Commission) ની રચના કરી.