ધોરણ 12 | విષય: History
સામ્રાજ્યવાદી નીતિ: બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ યુદ્ધ, ચાણક્ય નીતિ અને 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની નીતિ દ્વારા ભારતમાં વિશાળ સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું.
સહાયકારી યોજના: વેલેસ્લીની સહાયકારી યોજના દ્વારા હૈદરાબાદ (નિઝામ), અવધ (નવાબ), તાંજોર, સુરત, કર્ણાટક અને મરાઠી સત્તાના કેન્દ્રો (પૂના, ઈન્દોર, ગ્વાલિયર, નાગપુર) પર બ્રિટિશ અંકુશ સ્થપાયો.
ડેલહાઉસીની ખાલસાનીતિ: ગેરવહીવટના બહાના હેઠળ, દેવા પેટે અને દત્તકપુત્ર લેવાનો અધિકાર નામંજૂર કરીને સતારા, જૈતપુર, સંભલપુર, બઘાટ, ઉદેપુર, ઝાંસી, નાગપુર અને અવધ જેવાં રાજ્યો ખાલસા કર્યા.
પેન્શન અને હક રદ: પેશ્વા બાજીરાવ બીજાના દત્તકપુત્ર નાનાસાહેબનું પેન્શન (વર્ષાસન) બંધ કર્યું અને રાણી લક્ષ્મીબાઈને ઝાંસીના શાસનથી વિમુખ કર્યા.
જમીન જપ્તી: ડેલહાઉસીએ ‘ઈનામ મિશન’ નીમીને અનેક જમીનદારોની જમીનો જપ્ત કરી. આ પગલાંથી રાજાઓ, જમીનદારો અને સામાન્ય પ્રજામાં અંગ્રેજો પ્રત્યે તીવ્ર રોષ વ્યાપ્યો.
વેતન અને ભથ્થામાં ભેદભાવ: હિંદી સૈનિકોને અંગ્રેજ સૈનિકોની સરખામણીએ ખૂબ ઓછો પગાર અને ભથ્થાં આપવામાં આવતાં. અંગ્રેજ સૈનિકોને દૈનિક ભથ્થું ૩ થી ૪ ગણું વધારે મળતું.
બઢતીમાં ભેદભાવ: ૨૫ થી ૩૦ વર્ષની વફાદાર સેવા છતાં ભારતીય સૈનિક વધુમાં વધુ સૂબેદાર હોદ્દા (માસિક પગાર ₹૬૦ થી ₹૭૦) સુધી જ પહોંચી શકતો, જ્યારે અંગ્રેજ નવા સૈનિકને પણ ઉચ્ચ હોદ્દા મળતા.
અપમાનજનક વર્તન: અંગ્રેજ અધિકારીઓનું હિંદી સૈનિકો પ્રત્યેનું વર્તન તોછડું અને તુમાખીભર્યું હતું.
ધાર્મિક ભાવનાઓ પર પ્રહાર: લશ્કરમાં તિલક કરવા, દાઢી રાખવા અને પાઘડી બાંધવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. સમૂહભોજન (મેસ) પ્રથાથી તેમના છૂતાછૂત અને ધાર્મિક નિયમોનો ભંગ થતો હતો.
સામાન્ય સેના ભર્તી અધિનિયમ (1856): કેનિંગે દાખલ કરેલા આ કાયદા મુજબ હિંદ બહાર કે દરિયાપાર લડવા જવાની બાંયધરી આપવી પડતી, જે તત્કાલીન ધાર્મિક માન્યતા મુજબ ધર્મભ્રષ્ટ માનવામાં આવતું.
અવધનું જોડાણ: બંગાળ લશ્કરમાં મોટા ભાગના સૈનિકો અવધના હતા, તેથી અવધને ખાલસા કરાતાં સૈનિકોમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો.
પ્રારંભિક વિરોધ અને પ્રથમ શહીદ: ૨૯ માર્ચ ૧૮૫૭ના રોજ બરાકપુર છાવણીના ૩૪મી પલટનના સૈનિક મંગળ પાંડેએ ચરબીવાળી કારતૂસો વાપરવાનો ઇન્કાર કરી અંગ્રેજ અફસરો (હ્યુસન અને બૉઘ) પર ગોળીબાર કર્યો. ૮ એપ્રિલ ૧૮૫૭ના રોજ મંગળ પાંડેને ફાંસી આપવામાં આવી, તેઓ આ સંગ્રામના પ્રથમ શહીદ બન્યા.
મેરઠથી સંગ્રામની ખરી શરૂઆત: ૧૦ મે ૧૮૫૭ના રોજ મેરઠના ૮૫ સૈનિકોએ કારતૂસ વાપરવાનો ઇન્કાર કરતાં તેમને ૧૦ વર્ષની કેદ થઈ. આથી અન્ય સૈનિકોએ વિદ્રોહ કરી સાથીઓને છોડાવ્યા અને અંગ્રેજ અધિકારીઓની હત્યા કરી.
દિલ્હી પર કબજો: સૈનિકો દિલ્હી પહોંચ્યા અને મુઘલ બાદશાહ બહાદુરશાહ બીજાને ભારતનો શહેનશાહ જાહેર કરી દિલ્હીને સંગ્રામનું મુખ્ય કેન્દ્ર બનાવ્યું.
મુખ્ય કેન્દ્રો અને નેતાઓ:
કાનપુર: નાનાસાહેબ પેશ્વા અને તાત્યા ટોપે
લખનૌ: બેગમ હઝરત મહેલ
ઝાંસી: રાણી લક્ષ્મીબાઈ
જગદીશપુર (બિહાર): કુંવરસિંહ (૮૨ વર્ષની વયે)
બરેલી: બહાદુરખાન
ગુજરાતમાં વ્યાપ: અમદાવાદ, ગોધરા, પાટણ, દ્વારકા, ઓખા, આદિવાસી વિસ્તારો (પાંડરવાડા) વગેરે સ્થળોએ ગરબડદાસ મુખી, જોધા માણેક અને મુળુ માણેક જેવા નેતાઓએ સશસ્ત્ર સંગ્રામ કર્યો.
કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ: સુસંગઠિત કેન્દ્રીય સંચાલન અને સર્વોપરી સેનાપતિનો અભાવ હતો. સૈનિકોમાં શિસ્તની કમી હતી.
સંગ્રામ મર્યાદિત વિસ્તારમાં રહ્યો: પંજાબ, રાજસ્થાન, કાશ્મીર, દક્ષિણ ભારત, પૂર્વ બંગાળ અને આસામ જેવા વિસ્તારો સંગ્રામથી મોટે ભાગે અલિપ્ત રહ્યા.
રાજા-રજવાડાંનો દેશદ્રોહ: હૈદરાબાદના નિઝામ, ગ્વાલિયરના સિંધિયા, ઈંદોરના હોલકર, વડોદરાના ગાયકવાડ, પતિયાળા-નાભાના શીખ શાસકો અને નેપાળના રાણાઓએ સંગ્રામને દાબવા અંગ્રેજોને સહાય કરી.
બ્રિટિશ લશ્કરી શ્રેષ્ઠતા: અંગ્રેજો પાસે આધુનિક શસ્ત્રો, તોપદળ, સક્ષમ નૌકાદળ અને અનુભવી સેનાપતિઓ (હ્યુ રોઝ, હેવલોક, કેમ્પબેલ) હતા.
સંદેશાવ્યવહાર અને ટ્રાન્સપોર્ટ: અંગ્રેજો માટે રેલવે, તાર અને ટપાલ વ્યવસ્થા ઝડપી સૈન્ય હેરફેર માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ.
શિક્ષિત વર્ગની અલિપ્તતા: શિક્ષિત અને બુદ્ધિજીવી વર્ગે સંગ્રામમાં ભાગ ન લીધો, તેઓ અંગ્રેજોને નવા યુગના પ્રતીક માનતા હતા.
વહેલી શરૂઆત: સંગ્રામની નક્કી કરેલી તારીખ ૩૧ મે ૧૮૫૭ હતી, પરંતુ મંગળ પાંડેના વિપ્લવથી સંગ્રામ બે મહિના વહેલો શરૂ થઈ ગયો, જેથી યોજના ખુલ્લી પડી ગઈ.
સૈનિક વિદ્રોહ / સિપાઈઓનો બળવો: ચાર્લ્સ રેક્સ, સર જોન લોરેન્સ, માર્શવેન, સર જોન સીલી, ક્રાંતિકારી વિચારક સૈયદ અહમદખાન અને ડૉ. આર. સી. મજુમદાર જેવા લેખકો તેને મુખ્યત્વે ‘સિપાઈઓનો બળવો’ માનતા હતા.
કંપની સામેનો રાજકીય-ધાર્મિક બળવો: બ્રિટિશ રાજપુરુષ ડિઝરાયલી અને ન્યાયાધીશ મેકાર્થીએ આ સંગ્રામને કંપની સરકાર સામેનો રાજકીય અને ધાર્મિક બળવો કહ્યો.
પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: વીર વિનાયક દામોદર સાવરકર અને પટ્ટાભિ સીતારામૈયાએ આ વિદ્રોહને ‘ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ’ ગણાવ્યો.
રાષ્ટ્રીય વિપ્લવ: અશોક મહેતાએ પોતાના પુસ્તક 'ધી ગ્રેટ રિબેલિયન' માં તેને રાષ્ટ્રીય વિપ્લવ કહ્યો.
ડૉ. એસ. એન. સેનનો મત: "જે વિપ્લવનો ધાર્મિક યુદ્ધ તરીકે પ્રારંભ થયો, તેનો સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ તરીકે અંત આવ્યો."
ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ અને જવાહરલાલ નેહરુ: તેમણે આ સંગ્રામને વિદેશી સત્તા સામેનો પ્રજાનો પડકાર અને લોકખંડ તરીકે ઓળખાવ્યો.
(1) ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના અંતિમ ગવર્નર જનરલ કેનિંગે શી શંકા વ્યક્ત કરી હતી ?
ઉત્તર: કેનિંગે શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે, “હું ઇચ્છું છું કે ભારતમાં મારો સમયગાળો શાંતિપૂર્ણ હોય. હું એ નથી ભૂલી શકતો કે, ભારતનું આકાશ અત્યારે શાંત છે, પરંતુ ક્યારેક (અસંતોષનું) નાનું વાદળું, ભલે તે એક હાથના માપનું કેમ ન હોય! પરંતુ તે નિરંતર વિસ્તૃત થઈ, ફાટીને આપણને બધાને ભરખી શકે છે.”