ધોરણ 12 | విષય: History
અંગ્રેજો પૂર્વે બંગાળની સમૃદ્ધિ: 18મી સદીના પ્રારંભમાં બંગાળ સુતરાઉ કાપડ, કાચું રેશમ, ખાંડ, શણ અને અફીણની મોટા પાયે નિકાસ કરતું હતું. ઢાકાનું મલમલ વિશ્વમાં વિખ્યાત હતું. બર્નિયરના જણાવ્યા મુજબ બંગાળમાં ધન આવવાના 100 દરવાજા હતા, પણ બહાર જવાનો એક પણ નહોતો.
દીવાની સત્તા અને દ્વિમુખી શાસન: 1757ના પ્લાસી અને 1764ના બક્સરોના યુદ્ધ પછી અંગ્રેજો બંગાળના માલિક બન્યા. 1765માં ક્લાઇવે દીવાની સત્તા મેળવતાં ‘દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ’ શરૂ થઈ, જેનાથી અરાજકતા અને અંધાધૂંધી સર્જાઈ.
અન્યાયી મહેસૂલી નીતિ: કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિને કારણે ખેડૂતો અને ખેતી પાયમાલ થઈ ગયા. કડક મહેસૂલ વસૂલીને કારણે પૂર્વનો અન્નભંડાર કહેવાતું બંગાળ ઉજ્જડ બન્યું.
હુન્નર-ઉદ્યોગોનો નાશ: અંગ્રેજોએ સત્તાનો દુરુપયોગ કરી વણકરો અને કારીગરો પર અત્યાચાર કર્યા. બંગાળના હુન્નર-ઉદ્યોગો ભાંગી નાખી અંગ્રેજોએ પોતાના દેશ ઇંગ્લૅન્ડના હિત માટે બંગાળનું અમાનુષી શોષણ કર્યું. આથી એક વખતનું સમૃદ્ધ બંગાળ કંગાળ બની ગયું.
પક્ષપાતી વેપાર નીતિ: ઇંગ્લૅન્ડથી ભારત આવતા માલ પર ઓછી જકાત અને ભારતથી ઇંગ્લૅન્ડ જતા માલ પર ભારે જકાત નાખી. આથી ભારતીય માલ મોંઘો થયો અને ઇંગ્લૅન્ડનો માલ સસ્તો થયો.
કારીગરો પર અત્યાચાર: બ્રિટિશ કંપનીએ વણકરો અને કારીગરો પાસે ટૂંકી મુદતમાં અને નીચા ભાવે કાપડ પૂરું પાડવાના કોન્ટ્રાક્ટ બળજબરીથી સહી કરાવ્યા. વિરોધ કરનાર કારીગરો પર જુલમ ગુજારવામાં આવતો.
ઇંગ્લૅન્ડના ઉદ્યોગોનું રક્ષણ: ભારતને માત્ર કાચો માલ પૂરો પાડનાર સંસ્થાન અને ઇંગ્લૅન્ડની મિલોનો તૈયાર માલ વેચવાનું બજાર બનાવી દીધું.
યંત્રઉદ્યોગ સામે અસમાન સ્પર્ધા: ઇંગ્લૅન્ડના મિલોમાં બનેલું સસ્તું કાપડ ભારતના ખૂણે-ખૂણે પહોંચાડવામાં આવ્યું, જેની સામે ભારતનો હાથસાળ અને હુન્નર-ઉદ્યોગ ટકી શક્યો નહીં અને વિનાશ પામ્યો.
અન્યાયી મહેસૂલી પદ્ધતિઓ: કાયમી જમાબંધી, રૈયતવારી અને મહાલવારી પદ્ધતિઓ દ્વારા ખેડૂતો પર ભારે જમીન-મહેસૂલ નાખવામાં આવ્યું. પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ મહેસૂલ ચૂકવવું ફરજિયાત હતું.
જમીનદારો અને શાહુકારોનું શોષણ: જમીનદારોને જમીનના વિકાસમાં રસ નહોતો. મહેસૂલ ભરવા ખેડૂતોએ શાહુકારો પાસેથી ઊંચા વ્યાજે દેવું કરવું પડતું, પરિણામે ખેડૂતો જમીનવિહોણા બન્યા.
ખેતીનું વ્યાપારીકરણ: અનાજના પાકોને બદલે કપાસ, શણ, ગળી, તમાકુ જેવા રોકડિયા (ઔદ્યોગિક) પાકો ઉગાડવા પર બળજબરી કરવામાં આવી, જેથી અનાજની અછત અને દુષ્કાળો સર્જાયા.
કારીગરોનું ખેતી પર દબાણ: હુન્નર-ઉદ્યોગો ભાંગી પડતાં બેકાર બનેલા લાખો કારીગરો ખેતમજૂર બન્યા, જેથી જમીન પર અસહ્ય દબાણ વધ્યું અને ખેતીમાં સ્થગિતતા આવી.
સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ: પ્રથમ મિલ 1818માં કોલકાતામાં શરૂ થઈ, પરંતુ તેનો ખરો વિકાસ 1854માં મુંબઈમાં અને 1861માં અમદાવાદમાં રણછોડલાલ છોટાલાલ દ્વારા શરૂ કરાયેલી મિલથી થયો. ત્યારબાદ નાગપુર, સોલાપુર અને મદ્રાસમાં પણ મિલો સ્થપાઈ.
શણ ઉદ્યોગ: સૌપ્રથમ બંગાળમાં બ્રિટિશ મૂડી દ્વારા શણનો આધુનિક ઉદ્યોગ શરૂ થયો.
લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ: 1911માં જમશેદજી તાતાએ જમશેદપુર (સાકચી) ખાતે લોખંડનું સૌપ્રથમ કારખાનું સ્થાપ્યું.
રસાયણ ઉદ્યોગ: 1907માં વડોદરા ખાતે ‘ઍલેમ્બિક કેમિકલ વર્કસ’ની સ્થાપના થઈ.
અન્ય ઉદ્યોગો: આ ઉપરાંત બંગાળ, બિહાર અને દક્ષિણ ભારતમાં કાગળ, તમાકુ, રેશમ, ચામડાં કમાવવાના તથા ચા-કૉફીના બગીચા ઉદ્યોગો શરૂ થયા.
મુક્ત વ્યાપારની એકતરફી નીતિ: ઇંગ્લૅન્ડના ઉદ્યોગોને ફાયદો કરાવવા ભારતના હુન્નર-ઉદ્યોગો પર ભારે જકાત નાખી, જ્યારે બ્રિટિશ આયાતી માલ પરની જકાત રદ કરી (1860).
તકનીકી અને યંત્રોની આયાત પર રોક: આધુનિક યંત્રસામગ્રી ભારત લાવવા માટે અને ટેકનિકલ શિક્ષણ આપવા માટે અંગ્રેજ સરકારે કોઈ પ્રોત્સાહન ન આપ્યું.
મૂડીરોકાણમાં ભેદભાવ: બ્રિટિશ સરકારે ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને બેંક ધિરાણ કે આર્થિક મદદ આપવાની મનાઈ કરી અથવા કડક શરતો મૂકી.
પાયાના ઉદ્યોગો પર પ્રતિબંધ: 1940માં જમશેદજી તાતાએ ભારતમાં વિમાન બનાવવાનો ઉદ્યોગ શરૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે તેની પરવાનગી ન આપી.