ધોરણ 12 | విષય: History
વિચારો અને સિદ્ધાંતો: રાજા રામમોહનરાય બંગાળના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવવા માંગતા હતા. તેઓ માનતા હતા કે જ્ઞાતિપ્રથા એ ભારતની પ્રગતિમાં મોટો અવરોધ છે અને કુટુંબમાં સ્ત્રીઓને ગૌરવવંતું સ્થાન મળવું જોઈએ.
દૂષણોનો વિરોધ: તેમણે સતીપ્રથાને વાસ્તવિક અર્થમાં ‘ખૂન’ ગણાવી તેનો સખત વિરોધ કર્યો. આ ઉપરાંત બાળલગ્ન, બહુપત્નીપ્રથા અને પડદાપ્રથાનો વિરોધ કર્યો તથા વિધવા પુનર્લગ્ન અને પિતાની મિલકતમાં પુત્રીના હકનું સમર્થન કર્યું.
સતીપ્રથા નાબૂદી: તેમની તીવ્ર ઝુંબેશના પરિણામે ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બૅન્ટિકે ઈ.સ. 1829માં સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડ્યો.
સંસ્થાઓ અને વર્તમાનપત્રો: તેમણે ઈ.સ. 1815માં ‘આત્મીય સભા’ સ્થાપી, જે પાછળથી ‘બ્રહ્મસભા’ અને ત્યારબાદ ‘બ્રહ્મોસમાજ’ તરીકે ઓળખાઈ. તેમણે બંગાળીમાં ‘સંવાદ કૌમુદી’ અને ફારસીમાં ‘મિરાત-ઉલ-અખબાર’ નામના સમાચારપત્રો શરૂ કર્યા.
શિક્ષણ અને અધિકારો: તેમણે અંગ્રેજી શિક્ષણને મહત્વ આપ્યું અને કોલકાતામાં હિંદુ કૉલેજની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ સરકારને અખબારી સ્વાતંત્ર્ય, વાણીસ્વાતંત્ર્ય, સ્ત્રી-અધિકાર અને કારોબારીથી ન્યાયતંત્રને અલગ રાખવાની ભલામણો કરી.
એકેશ્વરવાદનો પ્રચાર: બ્રહ્મોસમાજે એક જ ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખવાનો (એકેશ્વરવાદ) પ્રચાર કર્યો અને મૂર્તિપૂજા, વિધિવિધાનો તથા બાહ્યાચારનો વિરોધ કર્યો.
આધ્યાત્મિક માર્ગ: સંસ્થાએ હૃદયપૂર્વકની પ્રાર્થના, કીર્તન અને પશ્ચાત્તાપને ધાર્મિક જીવનમાં મુખ્ય સ્થાન આપ્યું.
સામાજિક સુધારા: સ્ત્રીઓની સ્થિતિ સુધારવા માટે બાળલગ્ન, સતીપ્રથા, બહુપત્નીપ્રથા અને પડદાપ્રથા નાબૂદ કરવાના પ્રયત્નો કર્યા. વિધવાવિવાહ અને સ્ત્રી શિક્ષણને ઉત્તેજન આપ્યું.
જ્ઞાતિવાદનો વિરોધ: જ્ઞાતિભેદ દૂર કરવા માટે આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો અને આંતરજ્ઞાતીય ભોજન (સહભોજન)ને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
આધુનિકતા અને પ્રભાવ: બ્રહ્મોસમાજે ભારતમાં ઉદારમતવાદ અને આધુનિકતાનું વાતાવરણ તૈયાર કર્યું. જોકે, પાશ્ચાત્ય વિચારોના પ્રભાવને લીધે તેની પ્રવૃત્તિઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોના શિક્ષિત અને બુદ્ધિશાળી મધ્યમવર્ગ પૂરતી મર્યાદિત રહી હતી.
સ્થાપના અને સૂત્ર: સ્વામી વિવેકાનંદે ઈ.સ. 1898માં રામકૃષ્ણ પરમહંસના જીવનસંદેશ અને સેવાભાવનાના પ્રચાર માટે 'રામકૃષ્ણ મિશન'ની સ્થાપના કરી. કોલકાતા પાસે આવેલ ‘બેલૂર મઠ’ તેનું મુખ્ય વડું મથક છે. આ સંસ્થા ‘સેવા દ્વારા સુધારણા’ના આદર્શ પર કાર્ય કરે છે.
શિક્ષણ અને આરોગ્ય: મિશન દ્વારા દેશ-વિદેશમાં અનેક શાળાઓ, દવાખાનાં, હોસ્પિટલો અને અનાથાશ્રમો ચલાવવામાં આવે છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: દુષ્કાળ, પૂર, ભૂકંપ કે રોગચાળા જેવી કુદરતી આપત્તિઓ સમયે મિશનના કાર્યકર્તાઓ પીડિતોની નિઃસ્વાર્થભાવે સેવા કરે છે.
કાર્યકર્તાઓનું માળખું: મિશનમાં બે પ્રકારના કાર્યકર્તાઓ હોય છે – (1) જેઓ સંન્યાસ લઈ જીવન ઈશ્વર ઉપાસના અને જનસેવામાં સમર્પિત કરે છે, અને (2) જેઓ સંસારી રહીને પણ મિશનના આદર્શો મુજબ સમાજસેવા કરે છે.
પ્રચાર માધ્યમો: અંગ્રેજીમાં ‘પ્રબુદ્ધ ભારત’ અને બંગાળીમાં ‘ઉદ્બોધન’ સામયિકો દ્વારા રામકૃષ્ણ પરમહંસના વિચારોનો પ્રચાર કરવામાં આવે છે. મિશને દેશને અનેક રાષ્ટ્રીય નેતાઓ અને સુધારકો આપ્યા છે.
સ્થાપના અને સિદ્ધાંતો: સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ ઈ.સ. 1875માં મુંબઈમાં આર્યસમાજની સ્થાપના કરી. તેમણે ‘વેદો તરફ પાછા વળો’નું સૂત્ર આપ્યું અને પોતાના વિચારો ‘સત્યાર્થ પ્રકાશ’ ગ્રંથમાં રજૂ કર્યા.
શુદ્ધિ ચળવળ: અન્ય ધર્મોમાં વટલાયેલા હિંદુઓને પુનઃ હિંદુ ધર્મમાં લાવવા માટે આર્યસમાજે ‘શુદ્ધિ ચળવળ’ શરૂ કરી.
સામાજિક સુધારા: આર્યસમાજે મૂર્તિપૂજા, અંધશ્રદ્ધા, બાળલગ્ન અને જન્મ આધારિત જ્ઞાતિપ્રથાનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમણે વિધવા પુનર્લગ્ન, કન્યાકેળવણી અને દલિતોદ્ધાર માટે ઝુંબેશ ચલાવી.
શિક્ષણનો ફેલાવો: સ્વામી દયાનંદના અવસાન પછી લાલા હંસરાજે ઈ.સ. 1889માં લાહોરમાં ‘દયાનંદ એંગ્લો-વૈદિક (DAV) કૉલેજ’ અને સ્વામી શ્રદ્ધાનંદે ઈ.સ. 1902માં હરદ્વાર પાસે ‘કાંગડી ગુરુકુળ’ની સ્થાપના કરી.
રાષ્ટ્રભાષા અને સેવા: સંસ્થાએ દરિદ્રનારાયણની સેવાનો આદર્શ રજૂ કર્યો, માનવ સમાનતા પર ભાર મૂક્યો અને હિન્દી ભાષાને રાષ્ટ્રભાષાનું સ્વરૂપ આપવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો.
નેતૃત્વ: આયરિશ મહિલા શ્રીમતી ઍની બેસન્ટે ઈ.સ. 1893માં ભારતમાં આવીને થિયૉસૉફિકલ સોસાયટીનું કાર્ય સંભાળ્યું અને તેને નવી દિશા આપી.
સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક જાગૃતિ: તેમણે ભારતીયોને તેમના પ્રાચીન ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિની મહાનતા વિશે સભાન કર્યા. તેમનું માનવું હતું કે ભારતની વર્તમાન સમસ્યાઓનો ઉકેલ તેના પ્રાચીન આદર્શોને પુનર્જીવિત કરવાથી જ શક્ય છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે પ્રદાન: તેમણે બનારસમાં ‘સેન્ટ્રલ હિંદુ સ્કૂલ’ની સ્થાપના કરી, જે આગળ જતાં ઈ.સ. 1916માં પંડિત મદન મોહન માલવીયના પ્રયાસોથી ‘બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી’ (BHU) રૂપે વિકસી.
સામાજિક અને યુવા પ્રવૃત્તિઓ: તેમણે વિધવા-વિવાહને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને સમાજના અનિષ્ટો દૂર કરવા પ્રયત્નો કર્યા. ભારતમાં ‘સ્કાઉટ’ અને ‘ગર્લ્સ ગાઇડ’ની પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરી.
રાજકીય અને સ્વતંત્રતા ચળવળ: ઈ.સ. 1916માં ચેન્નાઈમાં ‘હોમરૂલ લીગ’ની સ્થાપના કરી ભારતની સ્વતંત્રતા માટે સક્રિય આંદોલન ચલાવ્યું અને અખબારી સ્વાતંત્ર્ય માટે તનતોડ મહેનત કરી.