ધોરણ 12 | విષય: History
બુદ્ધિજીવી વર્ગનો ઉદય: અંગ્રેજી શિક્ષણના પ્રસારથી ભારતમાં એક નવો શિક્ષિત અને જાગૃત વર્ગ તૈયાર થયો. આ વર્ગે પાશ્ચાત્ય તત્વચિંતકો (જેમ કે રૂસો, વોલ્ટેર, મિલ અને સ્પેન્સર)ના વિચારોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો.
આધુનિક મૂલ્યોનો સ્વીકાર: ભારતીયો યુરોપની સ્વતંત્રતા, સમાનતા, લોકશાહી, માનવતાવાદ અને રાષ્ટ્રવાદ જેવી આધુનિક વિભાવનાઓથી પરિચિત થયા, જેનાથી તેમના દૃષ્ટિકોણમાં વ્યાપક બદલાવ આવ્યો.
સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારણા: પાશ્ચાત્ય વિચારોના પ્રભાવ હેઠળ રાજા રામમોહનરાય, ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર અને સ્વામી વિવેકાનંદ જેવા સુધારકોએ બાળલગ્ન, સતીપ્રથા અને જ્ઞાતિપ્રથા જેવા કુરિવાજો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.
રાષ્ટ્રીય ચેતના અને એકતા: અંગ્રેજી ભાષા સમગ્ર દેશના જુદા જુદા પ્રાંતોના નેતાઓ વચ્ચે સંપર્ક અને વિચારોના આદાન-પ્રદાનનું એક સશક્ત માધ્યમ બની. આ ભાષાકીય એકતાએ રાષ્ટ્રીય આંદોલનને મજબૂત પાયો પૂરો પાડ્યો.
પ્રાચ્યવિદોનું પ્રદાન: એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા સર વિલિયમ જોન્સ, મેક્સ મુલર, જેમ્સ પ્રિન્સેપ અને કનિંગહામ જેવા વિદ્વાનોએ પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય, શિલાલેખો અને તાડપત્રોનું સંશોધન કર્યું.
ગ્રંથોનું ભાષાંતર: વેદો, ઉપનિષદો, ભગવદ્ગીતા, નાટકો અને સ્મૃતિગ્રંથોનો અંગ્રેજી તથા અન્ય યુરોપીય ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો. આનાથી વિશ્વ સમક્ષ ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસત પ્રગટ થઈ.
પુરાતત્ત્વ ઉત્ખનન: હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો, ટેક્સિલા અને સારનાથ જેવા સ્થળોના ઉત્ખનનથી સાબિત થયું કે ભારતની સભ્યતા વિશ્વની પ્રાચીનતમ સભ્યતાઓ સમકક્ષ હતી.
રાષ્ટ્રીય આત્મગૌરવ: આ પુનઃ સંશોધને અંગ્રેજોના એ દાવાને ખોટો સાબિત કર્યો કે ભારતીયો હંમેશા અસંસ્કૃત અને પરાધીન રહ્યા છે. પરિણામે, દેશવાસીઓમાં પોતાના ભવ્ય વારસા પ્રત્યે સ્વમાન અને આત્મવિશ્વાસની ભાવના દ્રઢ થઈ.
મવાળવાદી યુગ: ઈ.સ. 1885થી 1905 સુધીના સમયગાળાને કોંગ્રેસનો 'મવાળવાદી યુગ' કહેવામાં આવે છે. દાદાભાઈ નવરોજી, ગોપાળકૃષ્ણ ગોખલે અને સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જી જેવા નેતાઓ આ તબક્કાના મુખ્ય આયોજકો હતા.
બંધારણીય માર્ગો: આ તબક્કામાં નેતાઓને બ્રિટિશ ન્યાયપ્રણાલીમાં વિશ્વાસ હતો. તેથી તેઓએ હિંસા કે આક્રમક માર્ગો અપનાવવાને બદલે અરજીઓ, પ્રાર્થનાપત્રો, સ્મૃતિપત્રો અને ઠરાવો દ્વારા પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી.
મુખ્ય માંગણીઓ:
કેન્દ્રીય અને પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં ભારતીયોનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવું.
વહીવટી અને લશ્કરી ખર્ચમાં ઘટાડો કરી કરવેરાનું ભારણ ઓછું કરવું.
આઈ.સી.એસ. (ICS) જેવી ઉચ્ચ સરકારી નોકરીઓ માટેની પરીક્ષાઓ બ્રિટનની સાથે ભારતમાં પણ યોજવી.
ભારતીય ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું અને પ્રાથમિક શિક્ષણનો પ્રસાર કરવો.
મૂલ્યાંકન: જોકે બ્રિટિશ સરકારે આ માંગણીઓ પ્રત્યે ઉપેક્ષા દર્શાવી, છતાં આ તબક્કાએ દેશમાં રાજકીય જાગૃતિ આણી અને ભવિષ્યના ઉગ્ર રાષ્ટ્રીય આંદોલનો માટે મજબૂત પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરી.
બંગભંગનું કારણ: ઈ.સ. 1905માં વાઇસરૉય લોર્ડ કર્ઝને વહીવટી સરળતાનું બહાનું બતાવીને બંગાળ પ્રાંતના બે ભાગલા પાડ્યા. પરંતુ તેમનો વાસ્તવિક હેતુ બંગાળમાં વધી રહેલી રાષ્ટ્રીય ચેતનાને તોડવાનો અને હિંદુ-મુસ્લિમ વચ્ચે કોમી વૈમનસ્ય ઊભું કરવાનો હતો.
આંદોલનની શરૂઆત: ભાગલાના વિરોધમાં 16 ઓક્ટોબર, 1905ના દિવસને 'શોક દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવ્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના આહ્વાનથી લોકોએ એકબીજાને રાખડી બાંધીને એકતા પ્રદર્શિત કરી. આ સાથે જ બંગભંગ વિરોધી અને સ્વદેશી આંદોલન શરૂ થયું.
મુખ્ય પરિણામો:
સ્વદેશી અને બહિષ્કાર: વિદેશી કાપડ અને વસ્તુઓનો ત્યાગ કરીને સ્વદેશી માલ અપનાવવાની ઝુંબેશ શરૂ થઈ, જેનાથી દેશી ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન મળ્યું.
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ: અંગ્રેજી શિક્ષણનો બહિષ્કાર કરીને દેશમાં અનેક રાષ્ટ્રીય શાળા-કોલેજોની સ્થાપના કરવામાં આવી.
જહાલવાદનો ઉદય: મવાળવાદી નીતિઓની નિષ્ફળતા બાદ લાલ-બાલ-પાલ (લાલા લજપતરાય, બાળગંગાધર ટિળક, બિપિનચંદ્ર પાલ)ના નેતૃત્વ હેઠળ ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય થયો.
ભાગલા રદ: દેશવ્યાપી આંદોલન અને જનઆક્રોશ આગળ ઝૂકીને આખરે બ્રિટિશ સરકારે ઈ.સ. 1911માં બંગાળના ભાગલા રદ કરવા પડ્યા.
શરૂઆત અને સંસ્થાઓ: ભારતમાં સશસ્ત્ર ક્રાંતિના પ્રણેતા વાસુદેવ બળવંત ફડકે હતા. મહારાષ્ટ્રમાં વીર સાવરકરે 'અભિનવ ભારત' અને બંગાળમાં બારીન્દ્ર ઘોષે 'અનુશીલન સમિતિ' જેવી ગુપ્ત ક્રાંતિકારી સંસ્થાઓની સ્થાપના કરી.
મુખ્ય ઘટનાઓ અને ક્રાંતિવીરો:
બંગાળ: ઈ.સ. 1908માં ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકીએ મૅજિસ્ટ્રેટ કિંગ્સફર્ડ પર બોંબ ફેંક્યો. પ્રફુલ્લ ચાકીએ શહીદી વહોરી અને ખુદીરામ બોઝને ફાંસી આપવામાં આવી. અરવિંદ ઘોષ અને બારીન્દ્ર ઘોષ પર અલીપોર બોંબ કેસ ચલાવવામાં આવ્યો.
ગુજરાત: અમદાવાદમાં રાયપુર અને આસ્ટોડિયા દરવાજા પાસે વાઇસરૉય મિન્ટો અને લેડી મિન્ટો પર બોંબ ફેંકવામાં આવ્યો. આ સાહસમાં મોહનલાલ પંડ્યા (ડુંગળીચોર), પૂંજાભાઈ વકીલ અને વસંતરાવ વ્યાસ સક્રિય હતા.
મહારાષ્ટ્ર અને અન્ય પ્રાંતો: ચાપેકર ભાઈઓએ રેન્ડની હત્યા કરી. આ ઉપરાંત પંજાબ, મદ્રાસ, બિહાર અને ઓરિસ્સા જેવા પ્રાંતોમાં પણ ક્રાંતિકારી જૂથો સક્રિય બન્યા.
ઉદ્દેશ: આ ક્રાંતિકારીઓએ આડેધડ હિંસા ન કરતા, ભારતીયો પર અત્યાચાર ગુજારતા બ્રિટિશ અધિકારીઓને જ નિશાન બનાવ્યા હતા.
ઇંગ્લેન્ડ (લંડન): શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ ઈ.સ. 1905માં લંડનમાં 'ઇન્ડિયન હોમરૂલ સોસાયટી' અને 'ઇન્ડિયન હાઉસ'ની સ્થાપના કરી તથા 'ઇન્ડિયન સોશિયોલૉજિસ્ટ' સામયિક શરૂ કર્યું. ઈ.સ. 1909માં મદનલાલ ધીંગરાએ કર્નલ વાયલીની હત્યા કરી, જેથી તેમને ફાંસી આપવામાં આવી અને વીર સાવરકરને કાળાપાણીની સજા થઈ.
યુરોપ (ફ્રાન્સ અને જર્મની): મૅડમ ભિખાઈજી કામાએ ઈ.સ. 1907માં જર્મનીના સ્ટુઅર્ટગાર્ડમાં યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પરિષદમાં ભારતનો પ્રથમ ત્રિરંગો ધ્વજ ફરકાવ્યો. સરદારસિંહ રાણાએ પૅરિસમાં રહીને ક્રાંતિકારીઓને આર્થિક અને શસ્ત્ર સહાય પૂરી પાડી.
અમેરિકા અને કેનેડા: લાલા હરદયાળ, તારકનાથ દાસ અને કરતારસિંહે મળીને ઈ.સ. 1913માં 'ગદર પાર્ટી'ની સ્થાપના કરી અને 'ગદર' નામનું સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું.
અફઘાનિસ્તાન અને અન્ય દેશો: અફઘાનિસ્તાનમાં રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ અને બરકતુલ્લાએ કામચલાઉ સ્વતંત્ર સરકારની રચના કરી. ચંપક રમણ પિલ્લાઈ (જર્મની), સોહનલાલ પાઠક (બર્મા) અને રાસબિહારી ઘોષ (જાપાન) જેવા ક્રાંતિકારીઓએ પરદેશની ધરતી પરથી ભારતની આઝાદીનો સંગ્રામ જીવંત રાખ્યો.
(1) ‘કેસરી’ → (4) બાળગંગાધર ટિળક
(2) ‘ધી પંજાબી’ → (5) લાલા લજપતરાય
(3) ‘વંદે માતરમ્’ → (3) અરવિંદ ઘોષ
(4) ‘ન્યૂ ઇન્ડિયા’ → (2) ઍની બેસન્ટ
(5) ‘ઇન્ડિયન સોશિયોલૉજિસ્ટ’ → (6) શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા