ધોરણ 12 | విષય: History
સત્યાગ્રહનો અર્થ: સત્યાગ્રહ એટલે "સત્ય માટેનો આગ્રહ". ગાંધીજીના મતે સત્યાગ્રહ એ માત્ર રાજકીય શસ્ત્ર નથી, પરંતુ જીવન જીવવાની એક પદ્ધતિ છે. તેમાં વિરોધી પ્રત્યે દ્વેષ રાખ્યા વગર સત્ય અને અહિંસા દ્વારા તેનું હૃદયપરિવર્તન કરવાનો હેતુ હોય છે.
અહિંસાનો વિચાર: ગાંધીજીના મતે અહિંસા એટલે માત્ર કોઈને શારીરિક ઈજા ન પહોંચાડવી એટલું જ નહીં, પણ મન, વચન અને કર્મથી કોઈનું દિલ ન દુભવવું. અહિંસા એ કાયરોનું લક્ષણ નથી પરંતુ શૂરવીરોનું આભૂષણ છે.
આત્મબળ અને કષ્ટસહન: સત્યાગ્રહીએ પોતાના લક્ષ્ય માટે પોતે કષ્ટ સહન કરવાનું હોય છે, વિરોધીને પીડા આપવાની હોતી નથી. આત્મબળ દ્વારા અન્યાયી સત્તાનો સામનો કરવો એ સત્યાગ્રહનો પાયો છે.
પ્રાયોગિક સફળતા: ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદ સામે અને ભારતમાં ચંપારણ, ખેડા તથા અમદાવાદના મિલ-મજૂર આંદોલનમાં સત્યાગ્રહ અને અહિંસાનો સફળ પ્રયોગ કરી ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામને નવી દિશા આપી.
નિડરતા અને બલિદાન: ક્રાંતિકારીઓએ સશસ્ત્ર ક્રાંતિ દ્વારા બ્રિટિશ હકુમતને ઉખાડી ફેંકવાનો માર્ગ અપનાવ્યો. તેઓ દેશની આઝાદી માટે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપવા તત્પર રહેતા.
મુખ્ય ક્રાંતિકારીઓ અને સંગઠનો: ભગતસિંહ, ચંદ્રશેખર આઝાદ, રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, અશફાકઉલ્લા ખાં, રાજગુરુ, સુખદેવ વગેરે 'હિન્દુસ્તાન સોશિયલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિએશન' (HSRA) ના માધ્યમથી સક્રિય રહ્યા.
મુખ્ય ઘટનાઓ: કાકોરી ટ્રેન ડકેતી, સાંડર્સની હત્યા, અને દિલ્હીની કેન્દ્રીય ધારાસભામાં બોમ્બ ફેંકવાની ઘટનાઓએ ભારતીય યુવાનોમાં દેશભક્તિનો ભારે જુવાળ પેદા કર્યો.
લોકજાગૃતિ: ક્રાંતિકારીઓના બલિદાન અને શહાદતે ભારતની જનતામાં નિર્ભયતા કેળવી અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામને વધુ તીવ્ર બનાવ્યો.
કારણો:
સાયમન કમિશનનો ભારતીયો દ્વારા થયેલો બહિષ્કાર અને નેહરુ અહેવાલનો અસ્વીકાર.
ઈ.સ. 1929ના લાહોર અધિવેશનમાં 'પૂર્ણ સ્વરાજ'નો પ્રસ્તાવ પસાર થવો.
મીઠા પરનો અન્યાયી કર દૂર કરવાની ગાંધીજીની '૧૧ શરતો'નો વાઇસરોય દ્વારા અસ્વીકાર.
મુખ્ય ઘટના: ૧૨ માર્ચ ૧૯૩૦ના રોજ ગાંધીજીએ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી યાત્રા શરૂ કરી અને ૬ એપ્રિલ ૧૯૩૦ના રોજ દાંડી ખાતે મીઠાનો અન્યાયી કાયદો ભંગ કર્યો.
પરિણામો:
સમગ્ર દેશમાં કર-ના-આંદોલન, સરકારી નોકરીઓનો ત્યાગ અને વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર થયો.
મહિલાઓ, ખેડૂતો અને યુવાનોએ આ આંદોલનમાં મોટા પાયે ભાગ લીધો.
બ્રિટિશ સરકારે ગોળમેજી પરિષદો યોજવાની ફરજ પડી અને ગાંધી-ઇરવિન સમજૂતી થઈ.
કોંગ્રેસમાં નેતૃત્વ: સુભાષચંદ્ર બોઝ ૧૯૩૮ (હરિપુરા) અને ૧૯૩૯ (ત્રિપુરી) અધિવેશનમાં કોંગ્રેસના પ્રમુખ બન્યા. વૈચારિક મંતભેદોને કારણે તેમણે 'ફોરવર્ડ બ્લોક' નામના નવા પક્ષની સ્થાપના કરી.
આઝાદ હિન્દ ફોજ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેઓ ભારત બહાર ગયા અને રાસબિહારી બોઝની મદદથી 'આઝાદ હિન્દ ફોજ'ની પુનઃરચના કરી અને તેનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું.
સૂત્રો અને પ્રેરણા: તેમણે દેશને "ચલો દિલ્હી" અને "તુમ મુજે ખૂન દો, મૈં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા" જેવા અમર સૂત્રો આપ્યા.
લશ્કરી સંગ્રામ: આઝાદ હિન્દ ફોજે અંદમાન અને નિકોبار દ્વીપો મુક્ત કરાવ્યા અને ભારતની પૂર્વ સરહદ સુધી પહોંચી બ્રિટિશરો સામે સશસ્ત્ર યુદ્ધ ખેલ્યું, જેનાથી ભારતીય સૈન્યમાં દેશભક્તિનો સંચાર થયો.
દેશી રાજ્યોનું વિલીનીકરણ: ભારત આઝાદ થયું ત્યારે ૫૬૨ જેટલાં દેશી રજવાડાંઓ હતાં. તેમનું ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ કરવું સૌથી મોટો પડકાર હતો, જે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યો.
શરણાર્થીઓની સમસ્યા: ભાગલાના કારણે પાકિસ્તાનથી આવેલા લાખો હિન્દુ અને સિખ શરણાર્થીઓના પુનર્વસન અને ખોરાકની વ્યવસ્થા કરવી.
કોમી રમખાણો: આઝાદી સમયે દેશના વિવિધ ભાગોમાં ફાટી નીકળેલા હિંસક કોમી રમખાણોને શાંત પાડવા અને શાંતિ સ્થાપવી.
આર્થિક અને સામાજિક સમસ્યાઓ: ગરીબી, ભૂખમરો, બેરોજગારી અને બ્રિટિશ શાસન દ્વારા વિખેરાઈ ગયેલા અર્થતંત્રને પુનઃબેઠું કરવું તથા નવું બંધારણ ઘડીને લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થા સ્થાપવી.
બ્રિટિશ સરકારે ક્રાંતિકારીઓ અને રાષ્ટ્રીય આંદોલનને દબાવવા માટે ન્યાયમૂર્તિ રૉલેટની અધ્યક્ષતામાં આ કાયદો ઘડ્યો હતો.
આ કાયદા મુજબ કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યક્તિની ધરપકડ કરી શકાતી અને તેના પર કેસ ચલાવ્યા વિના જેલમાં પૂરી શકાતી.
ગાંધીજીએ આ કાયદાને "કાળો કાયદો" કહ્યો હતો, કારણ કે તે નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને સ્વાતંત્ર્ય પર ત્રાપ મારતો હતો.
૧૯૩૫ના ભારત શાસન કાયદાએ ભારતમાં પ્રાંતિય સ્વરાજ્ય (Provincial Autonomy) ની સ્થાપના કરી.
પ્રાંતોમાં દ્વિક્ષીય શાસનપ્રણાલી નાબૂદ કરીને ચૂંટાયેલી સરકારોને વધુ સત્તાઓ આપવામાં આવી.
એક 'ફેડરલ કોર્ટ' (સર્વોચ્ચ અદાલત) અને 'રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા'ની સ્થાપના કરવાની જોગવાઈ કરી.
ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ ઈ.સ. ૧૯૨૦-૨૨ દરમિયાન અસહકારનું આંદોલન ચલાવવામાં આવ્યું.
આ આંદોલનના બે પાસાં હતાં: (૧) ખંડનાત્મક: સરકારી ઇલ્કાબો, શાળાઓ, અદાલતો અને વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર. (૨) રચનાત્મક: સ્વદેશી અપનાવવું, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને ચરખાનો પ્રચાર.
ઈ.સ. ૧૯૨૨માં ચોરી-ચૌરા ખાતે થયેલી હિંસક ઘટનાને કારણે ગાંધીજીએ આ આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું.
અંગ્રેજોની 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' (Divide and Rule) ની નીતિ.
ઈ.સ. ૧૯૦૬માં મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના અને ઈ.સ. ૧૯૦૯ના મોર્લે-મિન્ટો સુધારા દ્વારા મુસ્લિમો માટે અલગ મતદારમંડળોની જોગવાઈ.
હિન્દુ અને મુસ્લિમ કોમવાદી સંગઠનો દ્વારા એકબીજા પ્રત્યે ફેલાવવામાં આવેલો અવિશ્વાસ અને શંકાનું વાતાવરણ.
ઈ.સ. ૧૯૧૯ના કાયદાની સમીક્ષા કરવા માટે સર જોન સાયમનની અધ્યક્ષતામાં સાયમન કમિશનની રચના કરવામાં આવી હતી.
આ કમિશનના તમામ ૭ સભ્યો અંગ્રેજ (ગોરા) હતા અને તેમાં એક પણ ભારતીય પ્રતિનિધિનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો.
ભારતીયોનું માનવું હતું કે ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં ભારતીયોનો સમાવેશ ન હોવો એ અપમાનજનક છે, તેથી "સાયમન ગો બેક" ના નારા સાથે તેનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો.