ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
શેલ્ડન અને કિંગ (2001): “વિધાયક મનોવિજ્ઞાન એ સામાન્ય માનવ સામર્થ્ય અને સદ્ગુણોના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસથી કશું વિશેષ નથી.”
ગેબલ અને હેઈટ (2005): “વિધાયક મનોવિજ્ઞાન એ વ્યક્તિઓ, જૂથો અને સંસ્થાઓના વિકાસ અથવા મહત્તમ કાર્ય માટે જવાબદાર એવી પરિસ્થિતિઓ અને પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ છે.”
ડાઈનર (2000): “પોતાના જીવન વિષેના વ્યક્તિના ભાવાત્મક અને બોધાત્મક મૂલ્યાંકનોને વ્યક્તિલક્ષી સુખાકારી તરીકે ઓળખી શકાય.”
બોમગાર્ડનર અને ક્રોથર્સના મતે વિધાયક મનોવિજ્ઞાનના બે મુખ્ય ધ્યેયો છે:
અભ્યાસક્ષેત્રના સંતુલનને પુનઃ સ્થાપિત કરવું: મનોવિજ્ઞાનમાં અત્યાર સુધી નિષેધક બાબતો (રોગો, મનોવિકૃતિઓ) પર અપાયેલા અતિશય ભારને ઓછો કરીને વિધાયક માનવવર્તન વિશે સમજ વધારવી અને સ્વસ્થ માનવકાર્ય માટે બોધાત્મક ભાષા તથા સંકલ્પનાઓનો વિકાસ કરવો.
સ્વાસ્થ્યવર્ધક સ્રોતોની સમજ મેળવવી: રોગના કારણો સમજવા જેટલું જ અગત્યનું માનવીની તંદુરસ્તી જાળવતા અને વધારતા પરિબળોને સમજવું છે. સ્વસ્થ જીવનશૈલીની અભિવૃદ્ધિ કરીને રોગને અટકાવવા પર ભાર મૂકવો.
સુખ અને સુખાકારી વ્યક્તિના જીવનના ભાવાત્મક અને બોધાત્મક મૂલ્યાંકનો સાથે જોડાયેલા છે:
વસ્તુલક્ષી પરિબળો: આવક, શિક્ષણ, વ્યવસાય, ઉંમર અને વૈવાહિક દરજ્જો.
વ્યક્તિલક્ષી પરિબળો: જીવનસંતોષની માત્રા, વિધાયક ભાવ (આનંદ, ઉત્સાહ)નું ઊંચું પ્રમાણ અને નિષેધક ભાવ (ચિંતા, દુઃખ)નું ઓછું પ્રમાણ. જ્યારે વ્યક્તિ અર્થપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલી રહે અને પોતાના જીવનથી મહત્તમ સંતોષ અનુભવે ત્યારે સુખાકારી ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્ત્રીઓ અને પુરુષોમાં વિધાયક મનોદશા અને વર્તનની અભિવ્યક્તિમાં તફાવત જોવા મળે છે:
સંશોધનો દર્શાવે છે કે સ્ત્રીઓ પુરુષો કરતાં વધુ પ્રગાઢ વિધાયક આવેગો (સુખ, પ્રસન્નતા, પ્રેમ)નો અનુભવ અને અભિવ્યક્તિ કરે છે.
નિરીક્ષણાત્મક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સ્ત્રીઓ પુરુષો કરતાં વધુ સ્મિત કરે છે અને હસે છે.
અન્ય લોકોની આવેગિક સ્થિતિ પારખવામાં અને બિનશાબ્દિક સંકેતોને સમજવામાં પણ સ્ત્રીઓ પુરુષો કરતાં વધુ કુશળ હોય છે.
સેલિગમેન (૨૦૦૩) ના મતે વિધાયક મનોવિજ્ઞાનની ઈમારત ત્રણ પાયાના સ્તંભો પર રચાયેલી છે:
વિધાયક વ્યક્તિલક્ષી અનુભવો: આનંદ, સુખાકારી, સંતોષ, આશા અને આશાવાદ જેવા અનુભવો.
વિધાયક વ્યક્તિગત ગુણલક્ષણો: માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપતા વ્યક્તિગત સામર્થ્ય, સદ્ગુણો અને અનોખી શક્તિઓ.
વિધાયક સામાજિક સંસ્થાઓ અને સમુદાયો: એવી સંસ્થાઓ, કુટુંબો અને સમુદાયો કે જે વ્યક્તિગત સુખ અને સ્વાસ્થ્યના સંવર્ધન માટે કાર્યો કરે છે.
ડાઈનર અને અન્ય (૨૦૦૨) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી 'જીવન સંતોષ તુલા' (Satisfaction With Life Scale) માં ૧ થી ૭ સ્કેલ પર મૂલ્યાંકન કરવા માટે નીચેના પાંચ વિધાનો આપેલા છે:
મોટા ભાગે મારું જીવન મારા આદર્શોની નજીક છે.
મારા જીવનની પરિસ્થિતિઓ ઘણી ઉત્તમ છે.
મને મારા જીવનથી સંતોષ છે.
અત્યાર સુધી મને મારા જીવનમાં મહત્ત્વની વસ્તુઓ મળી છે.
જો મને મારી ઈચ્છા મુજબ જીવવા મળે તો હાલ જે છે તેમાં બદલાવ ઈચ્છતો નથી.
વૈવાહિક દરજ્જો એ વ્યક્તિલક્ષી સુખાકારીને અસર કરતું સૌથી મજબૂત જનસાંખ્યિક పరిબળ છે.
પરણેલા લોકો અપરિણીત, એકલા રહેતા કે છૂટાછેડા લીધેલા લોકો કરતાં વધુ સુખી અને સ્વસ્થ જોવા મળે છે.
બોમેઈસ્ટર અને લીયર્સના મતે ‘સંલગ્નતાની જરૂરિયાત’ (Need to belong) પૂરવા માટે લગ્ન એક શ્રેષ્ઠ માધ્યમ છે, જે કટોકટીમાં પ્રેમ, હૂંફ અને સામાજિક સમર્થન પૂરું પાડે છે.
પ્રસ્તાવના: સ્વ-પ્રગટીકરણ સુખ (Eudaimonic Happiness) એ જીવનને માત્ર ક્ષણિક આનંદથી આગળ વધારી અર્થપૂર્ણ બનાવવાનો ખ્યાલ છે.
એરિસ્ટોટલનો દ્રષ્ટિકોણ: સ્વ-પ્રગટીકરણના ખ્યાલનો ઉદ્ભવ એરિસ્ટોટલના વિચારોમાં જોવા મળે છે. તેમના મતે સુખ એટલે પોતાની જાતનું પ્રગટીકરણ (Self-realization), અભિવ્યક્તિનું અર્થઘટન અને આંતરિક શક્તિઓની પૂર્ણપણે ખીલવણી.
અંતરાત્માનો અવાજ (Daimon): આ સિદ્ધાંત મુજબ અંતરાત્માના અવાજ પ્રમાણે જીવવામાં આવતું જીવન જ ઉત્તમ જીવન છે.
સ્વ-આવિષ્કાર (Self-actualization): વ્યક્તિ જ્યારે પોતાની પ્રતિભા, જરૂરિયાતો અને જીવનમૂલ્યોના આધારે પોતાના લક્ષ્યો નક્કી કરે છે અને પોતાની અનોખી ક્ષમતાઓ ખીલવે છે ત્યારે તે ઊંડા અને સ્થાયી સુખનો અનુભવ કરે છે.
પરિચય: આવેગિક અનુભવોના માપન માટે ‘વિધાયક ભાવાવેશતા અને નિષેધક ભાવાવેશતા અનુસૂચિ’ (PANAS - Positive Affectivity and Negative Affectivity Schedule) વ્યાપકપણે વપરાય છે.
રચના: આ તુલામાં કુલ ૨૦ વિગતો (વિશેષણો) હોય છે. જેમાં ૧૦ વિગતો વિધાયક ભાવ (PA) અને ૧૦ વિગતો નિષેધક ભાવ (NA) દર્શાવે છે.
માપન પદ્ધતિ: વ્યક્તિએ ૧ (બહુ ઓછું/બિલકુલ નહીં) થી પ (આત્યંતિક) ની રેટિંગ તુલા પર પોતાનો અનુભવ દર્શાવવાનો હોય છે.
પ્રાપ્તાંક: બંને ભાવો પરનો પ્રાપ્તાંક ૧૦ થી ૫૦ ની વચ્ચે આવે છે, જે વ્યક્તિની હાલની મનોદશા પર કયા આવેગોની તીવ્રતા વધુ છે તે દર્શાવે છે.
સ્ત્રીઓ અને નિષેધક આવેગો: સ્ત્રીઓમાં ખિન્નતા (Depression) અને ચિંતા (Anxiety) જેવા નિષેધક આવેગોનો અનુભવ વધુ જોવા મળે છે. સ્ત્રીઓ દુઃખ, ભય, શરમ અને દોષભાવની વાત અન્ય સમક્ષ ખુલ્લીને વ્યક્ત કરે છે.
પુરુષો અને નિષેધક આવેગો: નિષેધક પરિસ્થિતિમાં પુરુષો પોતાના આવેગોને બહારની તરફ વાળે છે. જેથી તેમનામાં માદક પદાર્થોનું સેવન, સમાજવિરોધી વર્તન અને ગુસ્સો જોવા મળે છે.
આક્રમકતાના પ્રકારો: પુરુષોમાં શારીરિક આક્રમકતા વધુ હોય છે, જ્યારે સ્ત્રીઓમાં શાબ્દિક અને સંબંધજન્ય આક્રમકતા (દલીલો, સંબંધોનો અંત) વધુ જોવા મળે છે.
વ્યક્તિવાદી સંસ્કૃતિ: અમેરિકા અને યુરોપની પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ ‘વ્યક્તિવાદી’ (Individualistic) છે.
કેન્દ્રિય મૂલ્યો: ખુશ રહેવું, વિધાયક મનોવલણ રાખવું અને પોતાની જાત માટે શ્રેષ્ઠ અનુભવવો એ આ સંસ્કૃતિના મુખ્ય મૂલ્યો છે.
સ્વતંત્રતા અને પસંદગી: વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને પ્રાધાન્ય અપાય છે. નિર્ણયો લેતી વખતે તે નિર્ણયની પોતાની સુખાકારી પર શું અસર પડે છે તે ધ્યાનમાં લેવાય છે.
સ્વ-વફાદારી: પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં બાળપણથી જ પોતાની શક્તિઓ અને વ્યક્તિત્વને ઓળખી તેના વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે “સુખાકારી એ પોતાની જાત પ્રત્યેની વફાદારીનું પરિણામ છે.”
મનોવૈજ્ઞાનિક જરૂરિયાતોની પૂર્તિ: લગ્નજીવન માનવીની પાયાની જરૂરિયાત ‘સંલગ્નતાની જરૂરિયાત’ (Need to belong) ને સંતોષે છે.
સામાજિક અને આવેગિક સમર્થન: કટોકટીના સમયે સંગાથ, હૂંફ, પ્રેમ અને સામાજિક સમર્થન પૂરું પાડે છે.
શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય: પરિણીત લોકોમાં એકલવાયાપણું, ચિંતા અને ખિન્નતાનું જોખમ ઓછું રહે છે. તેઓ અપરિણીત લોકો કરતાં વધુ સારું શારીરિક-માનસિક સ્વાસ્થ્ય ભોગવે છે અને લાંબુ આયુષ્ય જીવે છે.
જીવનસંતોષ: નોકરી કે આવક કરતાં પણ લગ્નજીવન અને પરિવાર હોવો એ જીવનસંતોષ માટે વધુ મહત્વનું પુરવાર થયું છે.