chapter 2

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સી.ટી. મોર્ગનના મતે, "શિક્ષણ એટલે અનુભવ અને પ્રયત્ન કે મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ, કાયમી ફેરફાર."

સાચો જવાબ: રશિયન શરીરશાસ્ત્રી ઈવાન પેટ્રોવીચ પાવલોવે કર્યો હતો.

સાચો જવાબ: કોઈપણ પ્રકારના જોડાણ કે શિક્ષણ વગર કુદરતી કે સ્વાભાવિક ઉદ્દીપકથી ઉત્પન્ન થતી સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયાને અનઅભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (UCR) કહે છે.

સાચો જવાબ: પ્રાણીની કે વ્યક્તિની શીખેલી કે શીખવવામાં આવેલી પ્રતિક્રિયાને દૃઢ કે બળવત્તર બનાવતું ઘટક એટલે પ્રબલન.

સાચો જવાબ: અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (UCS), અનઅભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (UCR), અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS), અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (CR), પ્રબલન, વિલોપન, ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ અને ઉદ્દીપક ભેદબોધન.

સાચો જવાબ: અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક બી.એફ. સ્કિનરે આપ્યો છે.

સાચો જવાબ: કોહલર 'સમષ્ટિવાદી' (Gestaltist) સંપ્રદાય સાથે સંકળાયેલા હતા.

સાચો જવાબ: આહા! અનુભવ (Insight / Eureka moment) 'આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ' સાથે સંકળાયેલ છે.

સાચો જવાબ: કારક અભિસંધાનમાં પ્રાણી શીખેલી પ્રતિક્રિયા વારંવાર કરે છતાં તેને પ્રબલન (ખોરાક) આપવાનું સદંતર બંધ કરવામાં આવે ત્યારે વિલોપનની ક્રિયા જોવા મળે છે.

સાચો જવાબ: કોહલરે 'કેનેરી ટાપુ' પર પ્રયોગો કર્યા હતા.

સાચો જવાબ: વ્યક્તિના વર્તનમાં અનુભવ કે તાલીમના કારણે થતાં લાંબા ગાળાના ફેરફારોને સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર કહેવાય છે. થાક, ઈજા કે કેફી દ્રવ્યોને કારણે થતાં હંગામી ફેરફારો શિક્ષણ નથી. ઉદાહરણ તરીકે, બાળક શરૂઆતમાં સાયકલ ચલાવતાં પડી જાય છે, પરંતુ વારંવારના મહાવરા પછી બેલેન્સ રાખીને સાયકલ ચલાવતાં શીખી જાય છે. આ વર્તનમાં થયેલો સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર છે.

સાચો જવાબ: જે પ્રબલન શીખેલી પ્રતિક્રિયાને વારંવાર કરવા પ્રેરીને તેને દૃઢ બનાવે તેને વિધાયક પ્રબલન (Positive Reinforcement) કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બાળક હોમવર્ક કરી લે ત્યારે માતા તેને પ્રોત્સાહનરૂપે ચોકલેટ આપે છે, જેથી બાળક વારંવાર સમયસર હોમવર્ક કરે.

સાચો જવાબ: અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS): જે તટસ્થ ઉદ્દીપકને કુદરતી ઉદ્દીપક સાથે વારંવાર રજૂ કરવાથી કુદરતી જેવી જ પ્રતિક્રિયા મેળવી શકાય તેને CS કહે છે (જેમ કે પાવલોવના પ્રયોગમાં ઘંટડીનો અવાજ). અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (CR): શિક્ષણ કે મહાવરા બાદ ચોક્કસ અભિસંધિત ઉદ્દીપકની રજૂઆત થતાં જે પ્રતિક્રિયા જોવા મળે તેને CR કહે છે (જેમ કે ફક્ત ઘંટડીનો અવાજ સાંભળીને લાળ ઝરવી).

સાચો જવાબ: પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન સ્થપાઈ ગયા પછી જો અભિસંધિત ઉદ્દીપક (ઘંટડી) રજૂ કરવામાં આવે પણ તેની સાથે અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (ખોરાક) આપવામાં ન આવે, તો ધીરે ધીરે અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (લાળ ઝરવી) ઘટતી જાય છે અને છેવટે બંધ થઈ જાય છે. આ ઘટનાને વિલોપન કહે છે.

સાચો જવાબ: શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવાની મુખ્ય 4 તરાહો છે: 1. અનુકરણ દ્વારા શિક્ષણ (મોડેલિંગ / સામાજિક શિક્ષણ), 2. પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા શિક્ષણ (થોર્નડાઈક), 3. અભિસંધાન દ્વારા શિક્ષણ (શાસ્ત્રીય અને કારક), 4. આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ (કોહલર).

સાચો જવાબ: સ્કિનરે બનાવેલી 'સ્કિનર પેટી'માં એક હાથો (Lever) આપેલો હોય છે, જે અન્નગુટિકા સંચયપેટી સાથે તારથી જોડેલો હોય છે. પેટીમાં રહેલું પ્રાણી (ઉંદર) જ્યારે તે હાથો દબાવે છે, ત્યારે યંત્રરચના દ્વારા અન્નપાત્રમાં ખોરાકની એક ગુટિકા આવીને પડે છે.

સાચો જવાબ:

સાચો જવાબ: જ્યારે પ્રાણી એક ચોક્કસ પરિસ્થિતિ (જેમ કે પ્રકાશની હાજરી) માં હાથો દબાવે ત્યારે જ ખોરાક મળે અને બીજી પરિસ્થિતિ (જેમ કે અંધારું) માં હાથો દબાવવાથી ખોરાક ન મળે, ત્યારે વારંવારના પ્રયત્નો પછી પ્રાણી બંને સ્થિતિ વચ્ચેનો ભેદ પારખીને માત્ર પ્રકાશની હાજરીમાં જ હાથો દબાવતાં શીખે છે.

સાચો જવાબ: આંતરસૂઝના પ્રયોગો સમષ્ટિવાદી જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક કોહલરે ઉચ્ચ કક્ષાની બુદ્ધિ ધરાવતા વાનરની જાતિ ચિમ્પાન્ઝી પર કર્યા હતા.

સાચો જવાબ: દરેક સજીવ મુખ્યત્વે બે પ્રકારનું વર્તન કરે છે: 1. સાહજિક વર્તન (જે જન્મજાત હોય છે અને શિક્ષણની જરૂર પડતી નથી), 2. શિક્ષિત વર્તન (જે અનુભવ, અવલોકન કે તાલીમ દ્વારા શીખવામાં આવે છે).

સાચો જવાબ: માનવી કે પ્રાણી પોતાની આસપાસના સામાજિક પર્યાવરણનું અવલોકન કરીને જે શીખે છે તેને અનુકરણાત્મક કે સામાજિક શિક્ષણ કહે છે. આમાં વ્યક્તિ અન્યના વર્તનને 'મોડેલ' ગણી તેનું અનુકરણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નાનું બાળક માતા-પિતાને સ્કૂટર ચલાવતાં જોઈને પોતાની ટ્રાયસિકલમાં હવા પમ્પ વડે ભરવાનો કે પૈસા આપવાનો અભિનય કરે છે. બાળકીઓ ટીવીમાં અભિનેત્રીઓને જોઈ તેમના જેવા કપડાં કે ફેશન અપનાવે છે.

સાચો જવાબ: થોર્નડાઈકે ભૂખી બિલાડીને સમસ્યાપેટીમાં પૂરી અને બહાર ખોરાક મૂક્યો. બિલાડીએ બહાર નીકળવા સળિયા પર પંજા માર્યા અને વ્યર્થ પ્રયત્નો કર્યા. આકસ્મિક રીતે તેનો પંજો કળ (હાથા) પર પડતાં દરવાજો ખુલ્યો અને ખોરાક મળ્યો. સતત 24 દિવસ સુધી પ્રયત્નો કરાવતાં બિલાડી ભૂલો ઘટાડતી ગઈ. પ્રથમ દિવસે દરવાજો ખોલવામાં 160 સેકન્ડ લાગી હતી, જ્યારે 24મે પ્રયત્ને તેણે માત્ર 10 સેકન્ડમાં જ સમસ્યાપેટી ખોલી શિક્ષણ મેળવી લીધું.

સાચો જવાબ: મૂળ અભિસંધિત ઉદ્દીપક સાથે સામ્ય ધરાવતા અન્ય કોઈપણ સમાન ઉદ્દીપક પ્રત્યે પણ સમાન અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્રિયા એટલે સામાન્યીકરણ. ઉદાહરણ તરીકે, પાવલોવના પ્રયોગમાં કૂતરો ઘંટડીના અવાજ પર લાળ ગાળતાં શીખી ગયા પછી, જો ઘંટડી જેવા જ ઇલેક્ટ્રિક બઝરના અવાજ પર પણ લાળ ઝરાવે તો તેને ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ થયું કહેવાય.

સાચો જવાબ: બે સમાન લાગતા ઉદ્દીપકો વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ તફાવત પારખવાની ક્ષમતાને ઉદ્દીપક ભેદબોધન કહે છે. પાવલોવના પ્રયોગમાં જો કૂતરાને ઘંટડીના અવાજ પછી ખોરાક આપવામાં આવે, પરંતુ બઝરના અવાજ પછી ખોરાક ન આપવામાં આવે, તો ધીમે ધીમે કૂતરો ઘંટડી અને બઝર વચ્ચેનો તફાવત પારખી લે છે અને માત્ર ઘંટડીના અવાજે જ લાળ ઝરાવે છે.

સાચો જવાબ: પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન (પાવલોવ): આમાં પ્રાણી કોઈ ક્રિયા કરે કે ન કરે, તેને સમયાંતરે અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (ખોરાક/પ્રબલન) આપોઆપ રજૂ કરવામાં આવે છે. અહીં પ્રાણી નિષ્ક્રિય રહે છે. કારક અભિસંધાન (સ્કિનર): આમાં પ્રાણી પોતે જાતે ચોક્કસ ક્રિયા (જેમ કે હાથો દબાવવો) કરે તો અને તો જ તેને પ્રબલન મળે છે. અહીં પ્રતિક્રિયા દૃઢ થવા માટે પ્રાણીનું સક્રિય વર્તન અનિવાર્ય છે.

સાચો જવાબ: કોહલરે ઊંચી છતવાળા ઓરડામાં કેળાં લટકાવ્યા અને ઓરડાના ખૂણાઓમાં 3 ખોખાં મૂક્યા. ભૂખ્યા ચિમ્પાન્ઝીએ કૂદકા મારી કેળાં લેવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેની નજર ખોખાં પર પડી. તેણે એક ખોખું વચ્ચે લાવી તેના પર ચડી પ્રયત્ન કર્યો પણ સફળતા ન મળી. થોડી વાર પછી રમતાં રમતાં તેને ઝબકારો થયો. તેણે ત્રણેય ખોખાંઓને એકબીજા પર વ્યવસ્થિત ગોઠવ્યા અને તેની ઉપર ચડીને લટકતાં કેળાં પ્રાપ્ત કરી લીધાં.

સાચો જવાબ: સ્કિનરે પ્રબલનના બે પ્રકાર બતાવ્યા છે: 1. વિધાયક પ્રબલન (Positive): પ્રતિક્રિયા બાદ રજૂ કરાતું અને પ્રતિક્રિયાની સંભાવના વધારતું ઉદ્દીપક. ઉદાહરણ તરીકે, બાળક પરીક્ષામાં સારા ગુણ લાવે તો પિતા તેને ભેટ આપે. 2. નિષેધક પ્રબલન (Negative): પ્રતિક્રિયા બાદ દૂર કરાતું અને કષ્ટદાયક પરિસ્થિતિમાંથી મુક્તિ આપતું ઉદ્દીપક. ઉદાહરણ તરીકે, સ્કિનર પેટીમાં હાથો દબાવવાથી ઉંદરને ઈલેક્ટ્રિક શોકથી રાહત મળે છે, તેથી તે હાથો દબાવવાની પ્રતિક્રિયા વધારે છે.

સાચો જવાબ: સી.ટી. મોર્ગનની વ્યાખ્યા અનુસાર શિક્ષણમાં 3 બાબતો જરૂરી છે: 1. અનુભવ, મહાવરા કે પ્રયત્નનું પરિણામ: વર્તનમાં થતો ફેરફાર તાલીમ કે અનુભવથી થવો જોઈએ. પરિપક્વતા, થાક કે રોગને લીધે થતાં ફેરફારો શિક્ષણ નથી. 2. વર્તનમાં થતું પરિવર્તન: શિક્ષણ મેળવ્યા પહેલાંના વર્તન અને પછીના વર્તનમાં સ્પષ્ટ ફેરફાર દેખાવો જોઈએ (જેમ કે સાયકલ ચલાવતાં શીખવું). 3. સાપેક્ષ કાયમી પરિવર્તન: વર્તનમાં થયેલું પરિવર્તન લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવું હોવું જોઈએ. તત્કાલીન કે હંગામી ફેરફારો શિક્ષણ નથી.

સાચો જવાબ: પ્રશિષ્ટ (શાસ્ત્રીય) અભિસંધાનના મુખ્ય ખ્યાલો નીચે મુજબ છે: UCS (અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક): સ્વાભાવિક ઉદ્દીપક (જેમ કે ખોરાક). UCR (અનઅભિસંધિત પ્રતિક્રિયા): સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા (જેમ કે ખોરાક જોઈને લાળ ઝરવી). CS (અભિસંધિત ઉદ્દીપક): અસ્વાભાવિક/તટસ્થ ઉદ્દીપક (જેમ કે ઘંટડીનો અવાજ). CR (અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા): શિક્ષણ બાદ ઉત્પન્ન થતી પ્રતિક્રિયા (જેમ કે માત્ર ઘંટડી સાંભળી લાળ ઝરવી). આ ઉપરાંત પ્રબલન, વિલોપન, સામાન્યીકરણ અને ભેદબોધન પણ તેના મુખ્ય ખ્યાલો છે.

સાચો જવાબ: પાંજરામાં ભૂખ્યા ચિમ્પાન્ઝીને પૂરી, પાંજરા બહાર કેળાંની લૂમ અને પાંજરાના પાછળના ભાગમાં એક લાકડી મૂકવામાં આવી. ચિમ્પાન્ઝીએ હાથ-પગ બહાર કાઢી કેળાં લેવા ઘણા નિષ્ફળ પ્રયત્નો કર્યા. કંટાળીને તે પાછળ બેઠો. અચાનક તેની નજર લાકડી પર પડી. તેણે લાકડી ઉપાડી, આગળ આવી લાકડી વડે કેળાંની લૂમ પાંજરા તરફ ખેંચી લીધી. આમ, અચાનક થયેલા ઝબકારા (આંતરસૂઝ) થી તેણે સમસ્યાનો ઉકેલ મેળવ્યો.

સાચો જવાબ: વ્યાખ્યા: સી.ટી. મોર્ગનના મતે, "શિક્ષણ એટલે અનુભવ અને પ્રયત્ન કે મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ, કાયમી ફેરફાર." સમજૂતી: 1. અનુભવ, તાલીમ કે મહાવરાનું પરિણામ: વર્તનમાં ફેરફાર માત્ર અનુભવ કે તાલીમથી જ થવો જોઈએ. શારીરિક પરિપક્વતા, દવાની અસર, કે થાકને લીધે આવતા ફેરફારને શિક્ષણ ગણાતું નથી. 2. વર્તનમાં પરિવર્તન: શિક્ષણ મેળવ્યા બાદ વ્યક્તિના અગાઉના વર્તનમાં સુધારો કે બદલાવ આવવો અનિવાર્ય છે. 3. સાપેક્ષ કાયમી પરિવર્તન: આ પરિવર્તન લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવું હોવું જોઈએ. ટૂંકા ગાળાનું કે અસ્થાયી પરિવર્તન શિક્ષણ નથી.

સાચો જવાબ: થોર્નડાઈકના બિલાડી પરના પ્રયોગની ફલશ્રુતિઓ: 1. પ્રયત્નો વધતાં ભૂલો ઘટે છે: શરૂઆતમાં પ્રાણી વ્યર્થ ક્રિયાઓ વધારે કરે છે, પરંતુ પ્રયત્નો વધતાં ભૂલોનું પ્રમાણ ઘટે છે. 2. સમયમાં ઘટાડો: સમસ્યા ઉકેલવા માટે લાગતો સમય ક્રમશઃ ઘટતો જાય છે. 3. સંબંધનું જોડાણ: પ્રાણી ચોક્કસ ઉદ્દીપક (કળ) અને પ્રતિક્રિયા (કળ દબાવવી) વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત કરે છે. 4. સફળતાનું દઢીકરણ: અચાનક મળેલી સફળતા અને ત્યારબાદ મળતો ખોરાક પ્રતિક્રિયાને દૃઢ બનાવે છે.

સાચો જવાબ: પાવલોવે એક કૂતરાને પ્રયોગાત્મક સ્ટેન્ડમાં રાખ્યો અને મોંમાંથી ઝરતી લાળનું માપન કરવા માટે યંત્ર જોડ્યું. તબક્કાઓ: 1. અભિસંધાન પહેલાં: કૂતરા સામે ખોરાક (UCS) મૂકતાં લાળ ઝરી (UCR). ઘંટડી વગાડતાં (CS) કોઈ પ્રતિક્રિયા ન મળી. 2. અભિસંધાન દરમ્યાન: ઘંટડીનો અવાજ કર્યા પછી તરત ખોરાક આપવાની ક્રિયા વારંવાર કરવામાં આવી. 3. અભિસંધાન પછી: માત્ર ઘંટડીનો અવાજ (CS) વગાડતાં જ કૂતરાના મોંમાંથી લાળ (CR) ઝરવા લાગી. નિષ્કર્ષ: કૂતરો ઘંટડીના અવાજ સાથે ખોરાકની અપેક્ષા રાખતાં શીખી ગયો, જેને શાસ્ત્રીય અભિસંધાન કહે છે.

સાચો જવાબ: સ્કિનર પેટીની રચના: પેટીમાં એક હાથો (Lever) હતો જે દબાવવાથી અન્નપાત્રમાં ખોરાકની ગોળી આવીને પડે તેવી યાંત્રિક ગોઠવણી હતી. પ્રયોગ: ભૂખ્યા ઉંદરને પેટીમાં મૂકવામાં આવ્યો. ઉંદરે દોડાદોડ કરી, આકસ્મિક રીતે તેનો પગ હાથા પર પડી જતાં અન્નગુટિકા પ્રાપ્ત થઈ. 4 વાર હાથો દબાઈ ગયા પછી ઉંદરને હાથો દબાવવા અને ખોરાક મળવા વચ્ચેનો સંબંધ સમજાઈ ગયો. છેવટે ઉંદર જરૂર પડે તરત જ હાથો દબાવીને ખોરાક મેળવી લેતો થયો. આ દર્શાવે છે કે પ્રાણી સક્રિય વર્તન કરીને પ્રબલન મેળવતાં શીખે છે.

સાચો જવાબ:

પ્રયોગો: કોહલરે ચિમ્પાન્ઝી પર 3 આંતરસૂઝના પ્રયોગો કર્યા: (1) એક લાકડીવાળો, (2) બે લાકડીવાળો, અને (3) ખોખાનો પ્રયોગ. બે લાકડીવાળો પ્રયોગ: કેળાંની લૂમ પાંજરાથી દૂર મૂકી જે એક લાકડીથી આવી શકે તેમ નહોતી. અંદર એક નાની લાકડી અને બહાર એક મોટી લાકડી મૂકી જે એકબીજા સાથે જોડી શકાય તેવી હતી. ચિમ્પાન્ઝીએ પહેલાં એક લાકડીથી પ્રયાસ કર્યો પણ સફળ ન થયો. નિરાશ થઈને રમત કરતાં અચાનક નાની લાકડી મોટી લાકડીમાં ભરાઈ ગઈ અને એક મોટી લાકડી બની ગઈ. આંતરસૂઝ થતાં જ ચિમ્પાન્ઝીએ જોડાયેલી લાકડી વડે કેળાં ખેંચી લીધાં. નિષ્કર્ષ: આંતરસૂઝ એ સંપૂર્ણ પરિસ્થિતિના સંબંધને એકાએક સમજીને ઉકેલ મેળવવાની ક્ષમતા છે.