ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
(1) મનોવલણો જન્મજાત નથી પરંતુ સંપાદિત (શીખેલાં) છે.
(2) મનોવલણો મોટેભાગે કાયમી હોય છે.
(3) મનોવલણ વ્યક્તિ કે વસ્તુના સંદર્ભમાં જ હોઈ શકે છે.
(4) મનોવલણ વ્યક્તિ તરફથી જૂથ તરફ વિકસે છે.
શાસ્ત્રીય અભિસંધાનમાં મૂળભૂત સાહજિક ઉદ્દીપક સાથે તટસ્થ ઉદ્દીપક જોડાય છે.
ઉદાહરણ: ભૂખ્યા બાળકને માતા સ્તનપાન કરાવે છે, જેનાથી બાળકને તૃપ્તિનો આનંદ મળે છે (સાહજિક). આવા વારંવારના અનુભવથી માતાની માત્ર હાજરી જ બાળકમાં આનંદ ઉપજાવે છે. પરિણામે, બાળકનું માતા પ્રત્યે વિધાયક મનોવલણ વિકસે છે.
મનોવલણ વ્યક્તિને વારસામાં કે આનુવંશિક રીતે મળતું નથી, પરંતુ તે પોતાના પર્યાવરણ અને સમાજમાંથી શીખે છે:
કુટુંબ અને સંસ્કૃતિ: વ્યક્તિ જે કુટુંબ, શાળા અને સંસ્કૃતિમાં ઉછરે છે, તેના અનુભવો તેનાં મનોવલણ ઘડે છે.
પ્રબલન અને વિકલ્પ: કારેલાંનું શાક ન ખાતા બાળકને જો માતા વિકલ્પમાં ગોળ કે અથાણું આપે, તો બાળકમાં શાક પ્રત્યે નિષેધક અને અથાણાં પ્રત્યે વિધાયક વલણ સંપાદિત થાય છે.
અનુકરણ: બાળકો ટીવીના પ્રોગ્રામ, માતા-પિતા અને મિત્રોના વર્તનનું નિરીક્ષણ કરીને પણ વિવિધ વલણો સંપાદિત કરે છે.
મનોવલણ ઘડતરને અસર કરતાં પરિબળો દર્શાવી ગમે તે એકની ચર્ચા કરો.
ઉત્તર:
મનોવલણ ઘડતરના પરિબળો: (1) કુટુંબ, (2) સામાજિકરણ, (3) પ્રત્યક્ષ અનુભવ, (4) સંચાર/સમૂહ માધ્યમની અસરો.
કુટુંબ (વિગતે ચર્ચા): કુટુંબ એ સામાજિક શિક્ષણની માતૃસંસ્થા છે. બાળક પર સૌથી વધુ પ્રભાવ માતાનો પડે છે કારણ કે તેની મોટાભાગની જરૂરિયાતો માતા સંતોષે છે. કુટુંબના સભ્યો વચ્ચેનો પ્રેમ, સ્નેહ અને સ્વીકૃતિ બાળકમાં વિધાયક વલણો વિકસાવે છે, જ્યારે ધિક્કાર કે તિરસ્કાર નિષેધક વલણો જન્માવે છે.
વ્યાખ્યા (ન્યુકોમ્બ): "પૂર્વગ્રહ એટલે વ્યક્તિ કે જૂથ પ્રત્યે પ્રત્યક્ષીકરણ, વિચાર, લાગણી કે કાર્યની દ્રષ્ટિએ વિરુદ્ધ પ્રતિક્રિયા કરવાનું પૂર્વનિશ્ચિત થયેલું વલણ."
સમજૂતી: પૂર્વગ્રહ એ પૂરતા પુરાવા કે ચકાસણી વગરનો મનમાં પહેલેથી બંધાઈ ગયેલો નકારાત્મક નિર્ણય છે. તેમાં માહિતીનો અભાવ અને આવેગ મુખ્ય હોય છે, જે સમાજમાં સંઘર્ષો પેદા કરે છે.
મનોવલણ માત્ર એક વ્યક્તિ સુધી સીમિત ન રહેતાં સમગ્ર જૂથમાં વ્યાપક બને છે:
એક-બે વ્યક્તિના વલણો સમાન અનુભવો કે વિચારોને કારણે આખા સમુદાયમાં ફેલાય છે.
ઉદાહરણ: ગાંધીજીનું સ્વચ્છતા અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ પ્રત્યેનું વિધાયક વલણ માત્ર તેમના સુધી મર્યાદિત ન રહેતાં તમામ આશ્રમવાસીઓ અને રાષ્ટ્રસેવકોમાં વ્યાપક બન્યું. 'સ્વદેશી આંદોલન' પણ આવી જ રીતે সমগ্র દેશમાં વ્યાપક બન્યું હતું.
મનોવલણ માત્ર એક વ્યક્તિ સુધી સીમિત ન રહેતાં સમગ્ર જૂથમાં વ્યાપક બને છે:
એક-બે વ્યક્તિના વલણો સમાન અનુભવો કે વિચારોને કારણે આખા સમુદાયમાં ફેલાય છે.
ઉદાહરણ: ગાંધીજીનું સ્વચ્છતા અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ પ્રત્યેનું વિધાયક વલણ માત્ર તેમના સુધી મર્યાદિત ન રહેતાં તમામ આશ્રમવાસીઓ અને રાષ્ટ્રસેવકોમાં વ્યાપક બન્યું. 'સ્વદેશી આંદોલન' પણ આવી જ રીતે সমগ্র દેશમાં વ્યાપક બન્યું હતું.
નકારાત્મક પૂર્વગ્રહને દૂર કરવા માટે તેની સ્થાને હકારાત્મક (વિધાયક) અનુભવો અને વાતાવરણ ઊભું કરવું જરૂરી છે.
ઉદાહરણ: જો બે જુદી જાતિના લોકો વચ્ચે વૈમનસ્ય હોય, પણ તેમને એકસાથે કોઈ સેવાકીય કે રમતગમતના કાર્યમાં જોડી દઈ પરસ્પર સહકાર અને પ્રેમનો અનુભવ કરાવવામાં આવે, તો એકબીજા પ્રત્યેના નકારાત્મક પૂર્વગ્રહો દૂર થઈ વિધાયક વલણ વિકસે છે.
બે વિરોધી જૂથો કે જાતિઓ વચ્ચે સંપર્ક ઓછો થવાથી પૂર્વગ્રહ વધે છે. જ્યારે આંતરજૂથ સંપર્ક વધારવામાં આવે છે ત્યારે:
બંને જૂથો વચ્ચે મુક્ત વિચારવિનિમય થાય છે.
ભય અને શંકાના સ્થાને વિશ્વાસ અને પ્રેમ સ્થાપિત થાય છે.
પરસ્પરની ગેરસમજો દૂર થતાં નકારાત્મક પૂર્વગ્રહો ઘટે છે.
જ્યારે લોકો સમજાવટથી પોતાના પૂર્વગ્રહ કે વલણ બદલવા તૈયાર ન થાય ત્યારે કાયદાનો ભય અસરકારક બને છે.
ઉદાહરણ: સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા દ્વારા મહિલાઓને તમામ ધાર્મિક સ્થળોમાં પ્રવેશનો સમાન હક્ક આપવામાં આવ્યો. કાયદાના આ આદેશ બાદ પુરુષો અને ધર્મગુરુઓના મહિલાઓ પ્રત્યેના રૂઢિચુસ્ત મનોવલણોમાં ફરજિયાતપણે પરિવર્તન આવવા લાગ્યું છે.
આધુનિક યુગમાં ટીવી, વર્તમાનપત્રો અને સોશિયલ મીડિયા જેવા સંચાર માધ્યમો પૂર્વગ્રહ ઘટાડવામાં ખૂબ ઉપયોગી છે:
માધ્યમો દ્વારા સાચી માહિતી, દેશભક્તિ અને સમભાવ દર્શાવતી વાર્તાઓ કે નાટકો રજૂ કરીને લોકોના વિચાર બદલી શકાય છે.
ઉત્તરાખંડના પૂરમાં લશ્કરના જવાનોની મદદનું પ્રસારણ જોઈને યુવાપેઢીમાં સૈન્ય પ્રત્યે અત્યંત વિધાયક વલણ ઘડાયું અને નકારાત્મકતા દૂર થઈ.
વ્યાખ્યાઓ:
ઓલપોર્ટ: "ચોક્કસ વસ્તુ, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યેની વ્યક્તિની માનસિક અને ચેતાકીય તત્પરતા એટલે મનોવલણ."
બી. કુપ્પુસ્વામી: "મનોવલણ એ અમુક વસ્તુ, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે વિશિષ્ટ પ્રતિક્રિયા કરવાની સુસંગત, સંપાદિત અને આવેગયુક્ત પૂર્વવૃત્તિ છે."
મનોવલણનું સ્વરૂપ (મુખ્ય મુદ્દાઓ):
(1) સંપાદિત છે: જન્મજાત નથી પણ અનુભવોથી શીખાય છે.
(2) કાયમી હોય છે: અનુભવોથી દૃઢ થતાં તેને બદલવું અઘરું છે.
(3) સંદર્ભયુક્ત: હંમેશા ચોક્કસ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પરિસ્થિતિના સંદર્ભમાં હોય છે.
(4) સામાન્યીકરણ: વ્યક્તિ તરફથી શરૂ થઈને સમગ્ર જૂથ તરફ વિકસે છે.
(5) જૂથવ્યાપી: મોટા ભાગના લોકોમાં સમાન રીતે વ્યાપેલું જોવા મળે છે.
(6) હેતુપૂર્ણ અને લાગણીસભર: વ્યક્તિને કોઈની તરફી કે વિરોધી વ્યવહાર કરવા પ્રેરે છે.
(7) ગમા-અણગમા દર્શાવે છે: મનપસંદ બાબત પ્રત્યે ગમો અને અણગમતી બાબતથી દૂર રહેવાનું વલણ દર્શાવે છે.
માનવી સામાજિક પ્રાણી હોવાથી અનુકરણ અને નિરીક્ષણ દ્વારા ઘણું શીખે છે:
સિદ્ધાંત: બાળકો પોતાના માતા-પિતા, શિક્ષકો, મિત્રો કે વડીલોના વર્તનુંં ઝીણવટપૂર્વક નિરીક્ષણ કરે છે. આ વર્તનને સમાજમાં મળતી સ્વીકૃતિ કે અસ્વીકૃતિ જોઈને બાળકના મનમાં વિધાયક કે નિષેધક વલણ ઘડાય છે.
ઉદાહરણ: વર્ગખંડમાં શિક્ષક કોઈ બાળકને પ્રશ્ન પૂછે અને બાળક સાચો જવાબ આપે ત્યારે શિક્ષક તેને "ખૂબ સરસ" કહી પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ દ્રશ્ય જોઈને અન્ય બાળકોમાં પણ જવાબ આપવાનું વિધાયક વલણ વિકસે છે. પરંતુ જો શિક્ષક ખોટા જવાબ પર બાળકનું અપમાન કરે, તો અન્ય બાળકો શરમ અને ક્ષોભના કારણે જવાબ ન આપવાનું નિષેધક વલણ અપનાવે છે.
મનોવલણમાં પરિવર્તન લાવતી વખતે નીચેના પરિબળો અવરોધ ઊભો કરે છે: (1) મનોવલણની પ્રબળતા: અતિશય જૂનાં કે કટ્ટર વલણો (જેમ કે રૂઢિચુસ્ત પરંપરાઓ) ઝડપથી બદલાતાં નથી.
(2) મનોવલણની જટિલતા: અનેક પરિબળોથી ઘડાયેલા સંકુલ વલણો (દા.ત., દહેજપ્રથા, બાળલગ્ન) બદલવાં અઘરાં છે.
(3) મનોવલણની અગત્યતા: વ્યક્તિ માટે પોતાની જરૂરિયાત કે ચોક્કસ મિત્રનું અતિશય મહત્વ હોય ત્યારે તેની નકારાત્મક બાબતો પણ તે સ્વીકારી લે છે.
(4) મનોવલણમાં આંતરસંબંધ: જ્યારે એક વલણ ધર્મ કે જ્ઞાતિ જેવાં અન્ય વલણો સાથે જોડાયેલું હોય (દા.ત., પ્રેમલગ્ન) ત્યારે ફેરફાર કરવો કઠિન બને છે.
(5) મનોવલણની ઉપયોગિતા: વલણથી વ્યક્તિને સત્તા, હોદ્દો કે પ્રતિષ્ઠા મળતી હોય, તો સત્ય જાણવા છતાં તે પોતાનું વલણ બદલતો નથી.
પૂર્વગ્રહના સ્વરૂપને નીચેના મુદ્દાઓથી સમજી શકાય: (1) અપૂર્ણ જ્ઞાન પર આધારિત: તે પૂરતી તપાસ કે પુરાવા વગરની ખોટી માન્યતાઓ પર રચાય છે.
(2) આવેગાત્મક હોય છે: તેમાં તર્ક કે બૌદ્ધિકતા હોતી નથી પરંતુ ઈર્ષ્યા, ઘૃણા અને આક્રમકતા જેવા નકારાત્મક આવેગો હોય છે (દા.ત., ભારત-પાકિસ્તાન મેચ).
(3) યૌક્તિકીકરણ કરાવે છે: વ્યક્તિ પોતાના ખોટા પૂર્વગ્રહને સાચો ઠેરવવા સમાજ સ્વીકારે તેવાં બહાનાં રજૂ કરે છે.
(4) વિષચક્ર જન્માવે છે: એક તરફથી થતી હિંસા કે આક્રમકતા સામેથી પણ વધુ તીવ્ર આક્રમકતા જન્માવે છે, જેથી સંઘર્ષ સતત ચાલુ રહે છે.
(5) જૂથવ્યાપી હોય છે: વ્યક્તિગત અનુભવ ધીમે ધીમે તે વ્યક્તિના આખા સમુદાય કે જાતિ તરફ વ્યાપે છે.
(6) સંપાદિત છે: વડીલો અને સામાજિકરણ દ્વારા બાળકમાં પૂર્વગ્રહ ધીમે ધીમે શીખાય છે.
પૂર્વગ્રહો ઘટાડવાની મુખ્ય રીતો:
(1) સામાજિકરણ, (2) આંતર-જૂથ સંપર્ક, (3) કુટુંબ અને શાળામાં શિક્ષણનું પુનર્ગઠન.
બે રીતોની સવિસ્તૃત સમજૂતી:
(1) સામાજિકરણ:
પૂર્વગ્રહો સામાજિકરણની પ્રક્રિયાથી ઘડાય છે. જો બાળકના સામાજિક ઘડતરમાં કુટુંબ, શાળા અને ધર્મ દ્વારા પૂર્વગ્રહરહિત અને સત્ય માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે તો પૂર્વગ્રહો ઘટે છે. ભારતમાં પહેલાં આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો પ્રત્યે તીવ્ર પૂર્વગ્રહ હતો, પરંતુ સામાજિકરણમાં ફેરફાર થવાથી હવે લોકોની વિચારસરણી બદલાઈ છે અને આવાં લગ્નોનો સ્વીકાર વધ્યો છે.
(2) આંતર-જૂથ સંપર્ક:
બે વિરોધી જૂથો કે કોમ વચ્ચે સંપર્ક ન હોવાથી શંકા અને ભય વધે છે. જો બંને જૂથો વચ્ચે પારસ્પરિક કાર્યક્રમો, રમતગમત કે આંતરક્રિયાઓ યોજવામાં આવે તો પરસ્પર વિચારવિનિમય થાય છે. અનુભવથી શંકાના સ્થાને વિશ્વાસ અને ઘૃણાના સ્થાને પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે, જેથી પૂર્વગ્રહો આપોઆપ ઓછા થાય છે.