ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
મનોવલણના સ્વરૂપના ચાર મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
મનોવલણો જન્મજાત નથી પરંતુ સંપાદિત (શીખેલાં) છે.
મનોવલણો મોટેભાગે કાયમી હોય છે.
મનોવલણ વ્યક્તિ કે વસ્તુના સંદર્ભમાં જ હોઈ શકે છે.
મનોવલણ વ્યક્તિ તરફથી જૂથ તરફ વિકસે છે.
સામાજિકરણની પ્રક્રિયાને અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળો:
કુટુંબ અને માતા-પિતાનો ઉછેર.
શાળા અને મિત્રજૂથ (સમવયસ્કો).
ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને સામાજિક રીત-રિવાજો.
સાહિત્ય અને સંચાર/સમૂહ માધ્યમો.
અર્થ: મનોવલણ વારસાગત કે જન્મજાત મળતા નથી પરંતુ વ્યક્તિ જે પર્યાવરણમાં ઉછરે છે તેમાંથી શીખે છે.
સંપાદનની રીતો: બાળક કુટુંબ, શાળા, મિત્રો અને સમાજમાં થતી આંતરક્રિયાઓ અને અનુભવો દ્વારા મનોવલણ પ્રાપ્ત કરે છે.
ઉદાહરણ: બાળકને નાનપણથી કારેલાંનું શાક ન ભાવતું હોય પણ તેના બદલે તેને અથાણું કે ગોળ આપવામાં આવે, તો તે કારેલાં પ્રત્યે નિષેધક અને અથાણાં પ્રત્યે વિધાયક વલણ શીખે છે.
સામાજિક પ્રભાવ: ટીવીના કાર્યક્રમો, કાર્ટૂન કે આસપાસના લોકોના વર્તનના અવલોકનથી પણ બાળકોમાં વિવિધ મનોવલણો ઘડાય છે.
પરિબળો: (1) કુટુંબ, (2) સામાજિકરણ, (3) પ્રત્યક્ષ અનુભવ, (4) સંચાર/સમૂહ માધ્યમોની અસરો.
કુટુંબની ચર્ચા: * કુટુંબ એ સામાજિક શિક્ષણની પ્રથમ માતૃસંસ્થા છે.
બાળક પર સૌથી વધુ અસર તેની માતાની પડે છે, કારણ કે બાળકની મોટાભાગની જરૂરિયાતો માતા સંતોષે છે.
કુટુંબમાંથી મળતો પ્રેમ, સ્નેહ અને પ્રોત્સાહન બાળકમાં વિધાયક વલણ વિકસાવે છે; જ્યારે ધિક્કાર કે તિરસ્કાર નિષેધક વલણ જન્માવે છે.
બાળક પોતાના વર્તનને મળતા પ્રબલન (પુરસ્કાર કે સજા) દ્વારા કુટુંબમાં રહીને મનોવલણો ઘડે છે.
અર્થ: કોઈપણ મનોવલણ માત્ર એક જ પરિબળથી ઘડાતું નથી, પરંતુ તેમાં અનેક પરિબળો, અનુભવો અને માન્યતાઓ ભેગાં થયેલાં હોય છે.
અવરોધ: મનોવલણમાં જેટલી જટિલતા વધુ હશે, તેટલું તેમાં પરિવર્તન લાવવું અઘરું બનશે.
ઉદાહરણ: સમાજમાંથી 'બાળલગ્ન' કે 'દહેજપ્રથા' જેવી રૂઢિઓ નાબૂદ કરવા માટે સતત પ્રયત્નો કરવા છતાં, લોકોની જટિલ સામાજિક-ધાર્મિક માન્યતાઓને કારણે આ વલણોમાં ઝડપથી પરિવર્તન આવતું નથી.
વ્યાખ્યા (ન્યુકોમ્બ): "પૂર્વગ્રહ એટલે વ્યક્તિ કે જૂથ પ્રત્યે પ્રત્યક્ષીકરણ, વિચાર, લાગણી કે કાર્યની દ્રષ્ટિએ વિરુદ્ધ પ્રતિક્રિયા કરવાનું પૂર્વનિશ્ચિત થયેલું વલણ."
વ્યાખ્યા (ઓસ્બર્ન): "પૂર્વગ્રહ એટલે ઉતાવળિયો અને પૂરતી તપાસ વગર સ્વીકારવામાં આવેલો અભિપ્રાય કે નિર્ણય."
સમજૂતી: 1. પૂર્વગ્રહ એ પૂર્વનિર્ધારિત નિષેધક મનોવલણ છે.
2. એમાં પૂરતા પુરાવા કે સત્ય હકીકતોનો અભાવ હોય છે.
3. તે લાગણીઓ અને આવેગો પર આધારિત હોવાથી સમાજમાં સંઘર્ષો પેદા કરે છે.
અર્થ: બોધાત્મક હસ્તક્ષેપ એટલે લોકોના વિચારો, માન્યતાઓ અને માહિતી પ્રક્રિયામાં સીધો સુધારો કરીને પૂર્વગ્રહો ઘટાડવાનો પ્રયાસ.
રીત: જ્યારે લોકોને અન્ય જૂથ વિશે સાચી, તથ્યપૂર્ણ અને પૂરતી માહિતી આપવામાં આવે છે, ત્યારે તેમના મનમાં રહેલી ખોટી છાપ દૂર થાય છે.
પરિણામ: આ પદ્ધતિથી લોકો પોતાની રૂઢ થયેલી ખોટી ધારણાઓનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરે છે, જેથી બૌદ્ધિક સ્તરે પૂર્વગ્રહમાં ઘટાડો થાય છે.
સમજૂતી: મોટાભાગના મનોવલણો કોઈ એક જ વ્યક્તિ પૂરતા સીમિત ન રહેતાં, આખા જૂથ કે સમાજમાં વ્યાપક બની જાય છે.
પ્રક્રિયા: જ્યારે જૂથના નેતા કે પ્રભાવશાળી વ્યક્તિનું વલણ સક્ષમ હોય, ત્યારે જૂથના અન્ય સભ્યો પણ તે વલણ અપનાવી લે છે.
ઉદાહરણ: મહાત્મા ગાંધીજીનું સ્વચ્છતા, અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી કે સ્વદેશી અપનાવવાનું વલણ માત્ર તેમના પૂરતું ન રહેતાં સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં જૂથવ્યાપી બન્યું હતું.
સમજૂતી: નિષેધક મનોવલણ જ પૂર્વગ્રહનું મૂળ છે. જો યોગ્ય શિક્ષણ અને અનુભવો દ્વારા લોકોમાં વિધાયક (હકારાત્મક) વલણનો વિકાસ કરવામાં આવે, તો પૂર્વગ્રહો આપોઆપ ઘટવા લાગે છે.
ઉદાહરણ: ભૂતકાળમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ આપવા કે નોકરી કરાવવા પ્રત્યે સમાજમાં નિષેધક પૂર્વગ્રહ હતો. પરંતુ સ્ત્રીઓની સિદ્ધિઓ અને શિક્ષણના ફાયદાઓ દર્શાવી વિધાયક વલણ વિકસાવવામાં આવતાં હવે સમાજ સ્ત્રી સશક્તિકરણને ઉત્સાહથી સ્વીકારે છે.
સમજૂતી: બે વિરોધી જૂથો વચ્ચે અંતર વધવાથી પૂર્વગ્રહ દૃઢ થાય છે. જો તેમની વચ્ચે આંતરજૂથ સંપર્ક વધારવામાં આવે, તો પૂર્વગ્રહ ઘટે છે.
પ્રક્રિયા: સંપર્ક વધવાથી બંને જૂથો વચ્ચે વિચાર-વિનિમય થાય છે, શંકા અને ભય દૂર થાય છે અને પરસ્પર વિશ્વાસ તથા પ્રેમની લાગણી જન્મે છે.
ઉદાહરણ: વિવિધ જ્ઞાતિ કે ધર્મના બાળકોને રમતગમત કે સાંસ્કૃતિક શિબિરોમાં ભેગા લાવવાથી તેમના પૂર્વગ્રહો દૂર થાય છે.
સમજૂતી: જ્યારે લોકો સમજાવટ કે શિક્ષણથી પોતાના નિષેધક પૂર્વગ્રહો બદલવા તૈયાર ન થાય, ત્યારે કાયદાકીય કડક શિક્ષાનો ભય પૂર્વગ્રહયુક્ત વર્તન રોકે છે.
ઉદાહરણ: ધાર્મિક સ્થળોમાં સ્ત્રીઓ કે ચોક્કસ જ્ઞાતિના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધનો પૂર્વગ્રહ હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા અને કાયદાકીય આદેશ બાદ કાયદાના ભયથી અને સમાન હક્કના કાનૂનથી લોકોના નિષેધક વલણમાં ફરજિયાત પરિવર્તન આવ્યું.
સંચાર માધ્યમોની ભૂમિકા: ટીવી, વર્તમાનપત્રો, રેડિયો અને સોશિયલ મીડિયા ખૂબ જ ઝડપથી કરોડો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે.
અસરકારકતા: જો આ માધ્યમો દ્વારા રાષ્ટ્રીય એકતા, કોમી કોમી ભાઈચારો અને સમાનતા દર્શાવતી વાતો, નાટકો કે જાહેરાતો દર્શાવવામાં આવે તો લોકોના મનમાંથી પૂર્વગ્રહ દૂર થાય છે.
ઉદાહરણ: ઉત્તરાખંડના પૂરમાં સૈનિકોએ કરેલી બચાવ કામગીરીનું ટીવી પર પ્રસારણ જોઈને યુવાપેઢીમાં આર્મી પ્રત્યે વિધાયક વલણ વધ્યું અને પૂર્વગ્રહો દૂર થયા.
મનોવલણની વ્યાખ્યાઓ: 1. બી. કુપ્પુસ્વામી: "મનોવલણ એ અમુક વસ્તુ, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે વિશિષ્ટ પ્રતિક્રિયા કરવાની સુસંગત, સંપાદિત (શીખેલી) અને આવેગયુક્ત પૂર્વવૃત્તિ છે."
2. ઓલપોર્ટ: "ચોક્કસ વસ્તુ, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યેની વ્યક્તિની માનસિક અને ચેતાકીય તત્પરતા એટલે મનોવલણ."
મનોવલણનું સ્વરૂપ (વિસ્તૃત મુદ્દાઓ): 1. મનોવલણો જન્મજાત નથી પરંતુ સંપાદિત છે: મનોવલણો વારસામાં મળતા નથી પરંતુ સામાજિકરણ, અનુભવ અને શિક્ષણ દ્વારા શીખવામાં આવે છે.
2. મનોવલણો મોટેભાગે કાયમી હોય છે: અનુભવોથી ઘડાયેલા મનોવલણો મનમાં રૂઢ થઈ જાય છે, જેથી તેને સહેલાઈથી બદલી શકાતા નથી.
3. મનોવલણ વ્યક્તિ કે વસ્તુના સંદર્ભમાં જ હોય છે: મનોવલણ હંમેશાં કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ, પક્ષ, વસ્તુ કે પરિસ્થિતિ તરફી કે વિરોધી હોય છે.
4. મનોવલણ વ્યક્તિ તરફથી જૂથ તરફ વિકસે છે: વ્યક્તિગત અનુભવનું સામાન્યીકરણ થઈને તે આખા જૂથ કે સમુદાય સુધી વિસ્તરે છે.
5. મનોવલણો જૂથવ્યાપી હોય છે: એક-બે વ્યક્તિના વલણો ઝડપથી આખા જૂથમાં કે સમાજમાં વ્યાપક બને છે (દા.ત. ગાંધીજીનું સ્વચ્છતાનું વલણ).
6. મનોવલણો હેતુપૂર્ણ અને લાગણીસભર હોય છે: મનોવલણમાં તટસ્થતા ઓછી હોય છે, તેમાં વિધાયક કે નિષેધક લાગણીઓ જોડાયેલી હોય છે.
7. મનોવલણ ગમા-અણગમા દર્શાવે છે: ગમતી વસ્તુ તરફ આકર્ષણ અને ન ગમતી વસ્તુથી દૂર રહેવાની વૃત્તિ દર્શાવે છે.
અર્થ: માનવી પોતાના આસપાસના પર્યાવરણમાં અન્ય લોકોના વર્તનને જોઈને (અવલોકન કરીને) જે શીખે છે તેને નિરીક્ષણાત્મક શિક્ષણ કહે છે.
પ્રક્રિયા: બાળકો તેમના માતા-પિતા, શિક્ષકો કે સમવયસ્કોના વર્તનને ઝીણવટથી જુએ છે. તે વર્તનને સમાજમાં સ્વીકૃતિ મળે છે કે અસ્વીકૃતિ, તેના આધારે બાળકમાં વિધાયક કે નિષેધક વલણ ઘડાય છે.
ઉદાહરણ ૧ (વર્ગખંડનું પરિદ્રશ્ય): વર્ગમાં શિક્ષક કોઈ વિદ્યાર્થીને પ્રશ્ન પૂછે અને બાળક સાચો જવાબ આપે ત્યારે શિક્ષક શાબાશી આપે છે. આ જોઈને વર્ગના અન્ય બાળકોમાં પણ પ્રશ્નોના જવાબ આપવાનું વિધાયક વલણ વિકસે છે.
ઉદાહરણ ૨: જો કોઈ બાળકનો જવાબ ખોટો પડે અને શિક્ષક તેને ધમકાવે કે તેનું અપમાન કરે, તો અન્ય બાળકો શરમના માર્યા જવાબ આપવાનું બંધ કરી દે છે અને તેમનામાં નકારાત્મક વલણ જન્મે છે.
નિષ્કર્ષ: અનુકરણ અને નિરીક્ષણ એ બાળક સામાજિક વર્તન અને મનોવલણ ઘડવામાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લે છે.
મનોવલણો બદલવાના પ્રયત્નો છતાં કેટલીક વાર નીચેના પરિબળો પરિવર્તનમાં અવરોધ ઊભો કરે છે:
મનોવલણની પ્રબળતા: જો વલણ લાંબા સમયથી ચાલેલું હોય અને ખૂબ આત્યંતિક હોય, તો તેને બદલવું ખૂબ કઠિન બને છે (દા.ત. પરંપરાગત ખાવા-પીવાની ટેવો).
મનોવલણની જટિલતા: મનોવલણ ઘડતર પાછળ અનેક સામાજિક અને ધાર્મિક કારણો જોડાયેલા હોય ત્યારે તેને દૂર કરવું મુશ્કેલ બને છે (દા.ત. દહેજપ્રથા).
મનોવલણની અગત્યતા: વ્યક્તિની જરૂરિયાતમાં જે બાબત ખૂબ મહત્વની હોય, તેની નકારાત્મક બાબતો હોવા છતાં વ્યક્તિ વલણ બદલતી નથી (દા.ત. જરૂરિયાતના સમયે મદદ કરતા મિત્ર તરફનું વલણ).
મનોવલણમાં આંતરસંબંધ: જ્યારે એક વલણ બીજા અન્ય વલણો સાથે જોડાયેલું હોય, ત્યારે સહેલાઈથી ફેરફાર થઈ શકતો નથી (દા.ત. પ્રેમલગ્ન વિશેનું વલણ).
મનોવલણની ઉપયોગિતા: જો કોઈ વલણથી વ્યક્તિને સમાજમાં હોદ્દો, સત્તા કે લાભ મળતો હોય, તો તેના વિરુદ્ધમાં ગમે તેટલા પુરાવા મળે છતાં તે વલણ બદલતો નથી.
પૂર્વગ્રહના સ્વરૂપને સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ તપાસવા જરૂરી છે:
અપૂર્ણ જ્ઞાન અને અધૂરી માહિતી પર આધારિત: પૂર્વગ્રહ પાછળ સાચા પુરાવા હોતા નથી, પરંતુ અધૂરી માહિતીને આધારે વ્યક્તિ પોતાની માન્યતા સાચી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
આવેગાત્મક હોય છે: પૂર્વગ્રહમાં તર્ક કે બુદ્ધિ હોતી નથી પણ ધિક્કાર, ક્રોધ કે આક્રમકતા જેવી નિમ્ન કક્ષાની લાગણીઓ હોય છે (દા.ત. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચ સમયનું વર્તન).
યૌક્તિકીકરણ કરવા પ્રેરે છે: વ્યક્તિ પૂર્વગ્રહયુક્ત વર્તન માટે સાચાં કારણો આપવાને બદલે સમાજને ગળે ઊતરે તેવાં પોતે ઘડેલાં સારાં કારણો આપે છે.
વિષચક્ર જન્માવે છે: એક તરફથી થતી આક્રમકતા સામે બીજી તરફથી પણ તેટલી જ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આવતાં કોમી રમખાણો અને સંઘર્ષોનું વિષચક્ર શરૂ થાય છે.
જૂથવ્યાપી હોય છે: પૂર્વગ્રહ એક વ્યક્તિ પ્રત્યેથી શરૂ થઈને તે વ્યક્તિની આખી જ્ઞાતિ, ધર્મ કે જૂથ તરફ વ્યાપક બને છે.
સંપાદિત છે: પૂર્વગ્રહો જન્મજાત નથી પણ વડીલોના અવલોકન અને સામાજિકરણથી બાળકો દ્વારા શીખવામાં આવે છે.
પૂર્વગ્રહ ઘટાડવાની રીતો: (૧) સામાજિકરણ, (૨) આંતર-જૂથ સંપર્ક, (૩) કુટુંબ અને શાળામાં શિક્ષણનું પુનર્ગઠન, (૪) બોધાત્મક હસ્તક્ષેપ, (૫) કાયદાઓ અને (૬) સંચાર માધ્યમો.
બે રીતોની સવિસ્તૃત સમજૂતી: 1. આંતર-જૂથ સંપર્ક: * જ્યારે બે વિરોધી જૂથો વચ્ચે સંપર્ક ઓછો હોય છે ત્યારે પૂર્વગ્રહો વધુ દૃઢ થાય છે.
જો બંને જૂથોને નજીક લાવી તેમની વચ્ચે પારસ્પરિક આંતરક્રિયા અને विचार-વિનિમય વધારવામાં આવે, તો એકબીજા પ્રત્યેની ગેરસમજ દૂર થાય છે.
પરસ્પર ભય અને શંકાના સ્થાને પ્રેમ, વિશ્વાસ અને સહકારની લાગણી જન્મતાં પૂર્વગ્રહ ઘટે છે.
કુટુંબ અને શાળામાં શિક્ષણનું પુનર્ગઠન: * બાળક સૌપ્રથમ કુટુંબ અને શાળામાંથી પાઠ શીખે છે. જો બાળપણથી જ શાળાના અભ્યાસક્રમમાં અને કુટુંબના વાતાવરણમાં સમાનતા અને કોમી એકતાના મૂલ્યો વણી લેવાય, તો પૂર્વગ્રહો બનતા અટકે છે.
સમૂહજીવન, સાહસિક શિબિરો અને સર્વધર્મ પ્રાર્થનાઓ જેવાં કાર્યક્રમોથી બાળકોમાં શરૂઆતથી જ પૂર્વગ્રહરહિત મનોવલણો ઘડી શકાય છે.