ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
લેઝારસના મતે: "મનોભાર એ પર્યાવરણીય માંગો અને તેને પહોંચી વળવાના વ્યક્તિગત સંસાધનો વચ્ચેના અસંતુલનનું પરિણામ છે."
કોલમેનના મતે: "મનોભાર એટલે એવી પરિસ્થિતિ જે વ્યક્તિ સમક્ષ વિશિષ્ટ માંગ ઊભી કરે છે અને જેનાથી વ્યક્તિના શારીરિક કે મનોવૈજ્ઞાનિક તંત્ર પર દબાણ આવે છે."
(1) મનોભારના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે: હતાશા, સંઘર્ષ અને દબાણ.
(2) મનોભારનું પ્રમાણ વિવિધ બાબતો પર આધારિત હોય છે.
(3) મનોભારની ભાતો વિશિષ્ટ હોય છે (દરેક વ્યક્તિમાં જુદી હોય છે).
(4) મનોભારનાં કારણો અજ્ઞાત હોઈ શકે છે.
મનોભારના મુખ્ય ત્રણ ઉદ્ગમસ્થાનો છે:
(1) આઘાતજન્ય બનાવો (દા.ત., ભૂકંપ, અકસ્માત)
(2) જીવનની તાજેતરની ઘટનાઓ (દા.ત., સ્વજનનું મૃત્યુ, નોકરી છૂટવી)
(3) રોજિંદી મુશ્કેલીઓ (દા.ત., ટ્રાફિક, મોડા પડવું)
નોભારને પહોંચી વળવાની મુખ્ય પ્રવિધિઓ:
(1) સમસ્યા કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ (Problem-focused coping)
(2) આવેગ કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ (Emotion-focused coping)
(3) અહમ્ બચાવ કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ (Defense mechanisms)
(1) આહાર અને વ્યાયામ
(2) ધ્યાન અને યોગ
(3) શિથિલીકરણ અને મનોરંજન
(4) હકારાત્મક અભિગમ અને વિચારસરણી
લેઝારસે મનોભારના સૈદ્ધાંતિક પ્રતિમાનમાં મૂલ્યાંકનના બે મુખ્ય તબક્કા દર્શાવ્યા છે:
પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન: આ તબક્કામાં વ્યક્તિ સામે આવેલી પરિસ્થિતિ કે ઘટનાનું મૂલ્યાંકન કરે છે કે તે સકારાત્મક છે, તટસ્થ છે કે ભયજનક/મનોભારજન્ય છે. જો ઘટના મનોભારજન્ય લાગે, તો તેનાથી થનારા નુકસાન કે પડકારનું મૂલ્યાંકન થાય છે.
દ્વૈતીયિક મૂલ્યાંકન: આ તબક્કામાં વ્યક્તિ પોતાની પાસે ઉપલબ્ધ સાધનો, ક્ષમતાઓ અને કૌશલ્યોનું મૂલ્યાંકન કરે છે કે તે આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે સક્ષમ છે કે નહીં. ત્યારબાદ તે શ્રેષ્ઠ સામનો કરવાની પ્રયુક્તિ પસંદ કરે છે.
મનોભાર ઉત્પન્ન કરનારા પરિબળોને મનોભારકો કહે છે. તેનું સ્વરૂપ નીચે મુજબ છે:
પર્યાવરણીય મનોભારકો: ઘોંઘાટ, પ્રદૂષણ, અતિશય ગરમી કે ઠંડી, કુદરતી આપત્તિઓ.
મનોવૈજ્ઞાનિક મનોભારકો: વ્યક્તિના પોતાના વિચારો, હતાશા, આંતરિક સંઘર્ષો અને ઊંચી આકાંક્ષાઓ.
સામાજિક મનોભારકો: સામાજિક સંબંધોમાં તણાવ, ઝઘડા, એકલતા, ભેદભાવ અને સામાજિક પરિવર્તનો.
મનોભાર ઉત્પન્ન કરનારા પરિબળોને મનોભારકો કહે છે. તેનું સ્વરૂપ નીચે મુજબ છે:
પર્યાવરણીય મનોભારકો: ઘોંઘાટ, પ્રદૂષણ, અતિશય ગરમી કે ઠંડી, કુદરતી આપત્તિઓ.
મનોવૈજ્ઞાનિક મનોભારકો: વ્યક્તિના પોતાના વિચારો, હતાશા, આંતરિક સંઘર્ષો અને ઊંચી આકાંક્ષાઓ.
સામાજિક મનોભારકો: સામાજિક સંબંધોમાં તણાવ, ઝઘડા, એકલતા, ભેદભાવ અને સામાજિક પરિવર્તનો.
દૈનિક જીવનમાં આવતી નાની-મોટી અણગમતી પરિસ્થિતિઓ કે અવરોધો રોજિંદી મુશ્કેલીઓ કહેવાય છે.
જેમ કે - સવારે સમયસર ન ઊઠાવું, ટ્રાફિક જામમાં ફસાવું, ઘરના સાધનો બગડી જવા, ચા કે લાઈટ જતી રહેવી, નાણાકીય ખેંચ.
જો કે આ મુશ્કેલીઓ એકલી મોટી નથી હોતી, પરંતુ જો તે સતત અને વારંવાર રહે તો તેનો સરવાળો થઈને વ્યક્તિમાં તીવ્ર મનોભાર ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
જ્યારે વ્યક્તિ મનોભારનો અનુભવ કરે છે ત્યારે તેના શરીરમાં સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ સક્રિય થાય છે.
કેનનના જણાવ્યા મુજબ શરીર 'Fight or Flight' (લડો અથવા ભાગી છૂટો) ની સ્થિતિમાં આવે છે.
હૃદયના ધબકારા, લોહીનું દબાણ અને શ્વાસોશ્વાસ વધે છે.
ગ્લુકોઝનો સ્ત્રાવ વધે છે જેથી સ્નાયુઓને શક્તિ મળે.
જો મનોભાર લાંબો સમય રહે તો શરીરની પ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે અને શારીરિક રોગો થવાની શક્યતા વધે છે.
વાર્તનિક પ્રતિક્રિયાઓ: મનોભાર હેઠળ વ્યક્તિના વર્તનમાં બદલાવ આવે છે. જેમ કે - વધુ કે ઓછું ખાવું, ઊંઘ ન આવવી, ધૂમ્રપાન કે દારૂનું સેવન કરવું, વારંવાર પગ હલાવવા, નખ કરડવા કે ગુસ્સામાં તોડફોડ કરવી.
બોધાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ: મનોભારથી બોધાત્મક કાર્યો પર માઠી અસર પડે છે. એકાગ્રતામાં ઘટાડો, સ્મૃતિ ભ્રંશ, નિર્ણય લેવામાં અસમર્થતા, આત્મવિશ્વાસનો અભાવ અને નકારાત્મક વિચારો આવવા.
મનોભારની સ્થિતિમાં વ્યક્તિ વિવિધ પ્રકારના આવેગો અનુભવે છે:
જો મનોભારને સકારાત્મક કે પડકારરૂપ ગણવામાં આવે તો ઉત્સાહ, રોમાંચ અને આનંદ જેવા વિધાયક આવેગો જન્મે છે.
જો મનોભાર અંકુશ બહારનો કે ધમકીરૂપ લાગે તો ભય, ચિંતા, ક્રોધ, હતાશા, અપરાધભાવ અને વિષાદ જેવા નિષેધાત્મક આવેગો ઉત્પન્ન થાય છે.
હાન્સ સેલીએ (1956) 'સામાન્ય અનુકૂલન લક્ષણચય' (General Adaptation Syndrome - GAS) નો સિદ્ધાંત આપ્યો, જેના ત્રણ તબક્કા છે:
(1) ચેતવણીનો તબક્કો: પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા શરીર સક્રિય થાય છે.
(2) પ્રતિકારનો તબક્કો: શરીર મનોભાર સામે અનુકૂલન સાધવા પ્રતિકાર કરે છે.
(3) થાકનો તબક્કો: જો મનોભાર સતત ચાલુ રહે તો શરીરના સંસાધનો ખૂટી જાય છે અને વ્યક્તિ શારીરિક કે માનસિક રીતે ભાંગી પડે છે.
લાંબા ગાળાના મનોભાર અને તણાવને કારણે શરીરના સ્વાદુપિંડ (Pancreas) ની કામગીરી પર વિપરીત અસર પડે છે.
જેના કારણે ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે અથવા તો શરીર ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
પરિણામે લોહીમાં શર્કરા (સુગર) નું પ્રમાણ વધી જાય છે, જેને ડાયાબિટીસ કહે છે. માનસિક તાણ અને જીવનશૈલી ડાયાબિટીસ માટે મુખ્ય જવાબદાર પરિબળો છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય એ ગતિશીલ (Dynamic) પરિસ્થિતિ છે.
તે માત્ર રોગનો અભાવ નથી પરંતુ સંપૂર્ણ સુખાકારીની સ્થિતિ છે.
તે વ્યક્તિના વાતાવરણ અને જીવનની વિષમ પરિસ્થિતિઓ સાથે સંતોષકારક અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે.
તેમાં વ્યક્તિનો આત્મવિશ્વાસ, સ્વ-ઓળખ અને સકારાત્મક જીવનદ્રષ્ટિ સમાવિષ્ટ છે.
હકારાત્મક કે વિધાયક અભિગમ એટલે મુશ્કેલ કે વિપરીત પરિસ્થિતિઓમાં પણ આશાવાદી દ્રષ્ટિકોણ રાખવો.
જીવનની સમસ્યાઓને નિષ્ફળતા ગણવાને બદલે શીખવાની તક કે પડકાર તરીકે જોવી.
નકારાત્મક વિચારો અને સ્વ-નિંદાથી દૂર રહીને પોતાની શક્તિઓ પર વિશ્વાસ રાખવો અને ઉકેલલક્ષી વિચારસરણી અપનાવવી.
મનોભારના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
(1) હતાશા (Frustration): લક્ષ્ય પ્રાપ્તિના માર્ગમાં આવતા બાહ્ય કે આંતરિક અવરોધોને કારણે લક્ષ્ય સુધી ન પહોંચી શકવાથી ઉત્પન્ન થતી માનસિક સ્થિતિ એટલે હતાશા.
(2) સંઘર્ષ (Conflict): વ્યક્તિ સમક્ષ બે કે તેથી વધુ વિકલ્પો હોય અને તેમાંથી પસંદગી કરવાની અનિર્ણયાત્મકતા ઊભી થાય તેને સંઘર્ષ કહે છે. તેના ત્રણ પ્રકાર છે:
અભિગમન-અભિગમન: બંને વિકલ્પો પસંદ હોય.
વિગમન-વિગમન: બંને વિકલ્પો નાપસંદ હોય.
અભિગમન-વિગમન: એક જ વિકલ્પ પસંદ અને નાપસંદ બંને હોય.
(3) દબાણ (Pressure): અન્ય લોકો કે પરિસ્થિતિ દ્વારા ઊભી થતી માંગણીઓને પહોંચી ન વળવાના ભયમાંથી ઊભી થતી માનસિક સ્થિતિ.
મનોભારનો સામનો કરવા માટે મુખ્ય ત્રણ પ્રવિધિઓ છે:
(1) સમસ્યા કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ: પરિસ્થિતિમાં પ્રત્યક્ષ ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ. તેમાં સમસ્યાનો સામનો કરવો, પરિસ્થિતિમાંથી દૂર થવું કે ત્રીજો વિકલ્પ શોધવો સમાવિષ્ટ છે.
(2) આવેગ કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ: મનોભારથી ઉત્પન્ન થતા નકારાત્મક આવેગોને નિયંત્રિત કરવા. જેમ કે - પ્રાર્થના કરવી, મિત્રો સાથે વાત કરવી, રમતગમત કે સંગીતમાં મન પરોવવું.
(3) અહમ્ બચાવ કેન્દ્રિત પ્રવિધિઓ: પોતાના અહમ્ ને રક્ષણ આપવા માટે વ્યક્તિ અજાગ્રતપણે યોજકતા, દમન, પ્રોજેક્શન (પ્રક્ષેપણ) જેવી બચાવપ્રયુક્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે.
માનસિક તાણ અને મનોભારના કારણે શરીરમાં ઉદ્ભવતા રોગોને મનોશારીરિક રોગો કહે છે. મુખ્ય રોગો નીચે મુજબ છે:
જઠરનું ચાંદું (અલ્સર): અતિશય ચિંતાથી જઠરમાં એસિડ વધવાથી ચાંદું પડે છે.
હૃદયરોગ (Heart Disease): સતત તણાવથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને રક્તવાહિનીઓ સાંકડી થતાં હૃદયરોગનો હુમલો આવી શકે છે.
ડાયાબિટીસ: મનોભારથી ઇન્સ્યુલિનનું પ્રમાણ અનિયમિત બને છે.
દમ (Asthma): માનસિક તાણને કારણે શ્વાસનળીમાં સંકોચન થાય છે.
ઉચ્ચ રક્તચાપ (Hypertension): સતત મનોભારથી લોહીનું દબાણ ઊંચું રહે છે.
મનોભારની માનસિક કે મનોવૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રે ગંભીર અસરો પડે છે:
ખિન્નતા (Depression): સતત હતાશા અને નિરાશામાંથી વ્યક્તિ ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે.
ચિંતા (Anxiety): ભવિષ્યના કાલ્પનિક ભય કે અસલામતીમાંથી અતિશય ચિંતા ઉત્પન્ન થાય છે.
નિર્ણયશક્તિ પર અસર: બોધાત્મક ક્ષમતા ઘટવાથી યોગ્ય કે ઝડપી નિર્ણયો લઈ શકાતા નથી.
સહજ વર્તનમાં ફેરફાર: માનસિક સ્વાસ્થ્ય બિગડે છે, સંબંધોમાં તણાવ આવે છે અને વ્યક્તિ સામાજિક રીતે અલગ-થલગ પડી જાય છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો અજમાવવા જોઈએ:
આહાર અને વ્યાયામ: સંતુલિત આહાર અને રોજિંદી કસરતથી શરીરમાં એન્ડોર્ફિન હોર્મોન વધે છે જે મન પ્રફુલ્લિત રાખે છે.
ધ્યાન અને યોગ: પ્રાણાયામ અને ધ્યાનની મદદથી મન શાંત થાય છે અને માનસિક તાણ ઘટે છે.
જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન: યોગ્ય સમયપત્રક બનાવવું, પૂરતી ઊંઘ લેવી અને મનોરંજન માટે સમય ફાળવવો.
હકારાત્મક અભિગમ: વિચારોમાં સકારાત્મકતા લાવવી અને સ્વ-વિશ્વાસ વધારવો.
સામાજિક ટેકો: કુટુંબ અને મિત્રો સાથે ખુલ્લા મને વાતચીત કરવી અને જરૂર પડે નિષ્ણાત (કાઉન્સેલર) ની મદદ લેવી.