ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
ખુલ્લી જગ્યાના ભય (Agoraphobia) માં મુખ્યત્વે નીચેની ૫ પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે:
જાહેર વાહનોમાં મુસાફરી કરવી (જેમ કે બસ, ટ્રેન, કે પ્લેન).
ખુલ્લી જગ્યાઓમાં રહેવું (જેમ કે પાર્કિંગ, પુલ, કે મેદાન).
બંધ જગ્યાઓમાં રહેવું (જેમ કે થિયેટર, લિફ્ટ, કે દુકાન).
લાઈનમાં ઊભા રહેવું કે ભીડમાં હોવું.
ઘરની બહાર એકલા જવું કે રહેવું.
ખામીયુક્ત જનીનતત્ત્વો અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ, ચયાપચયની ક્રિયાઓ અને ઉત્સેચકો પર વિપરીત અસર કરે છે.
સામાન્ય 46 રંગસૂત્રોને બદલે 47 રંગસૂત્રો પ્રાપ્ત થાય ત્યારે ડાઉન સિન્ડ્રોમ (Down Syndrome) નામની મનોદુર્બળતા આવે છે.
જનીનતત્ત્વોની ખામીને લીધે છિન્ન મનોવિકૃતિ (Schizophrenia), ખિન્નતા (Depression), અને દ્રવ્ય સંબંધી આધીનતા જેવી વિકૃતિઓ થવાની શક્યતા વધે છે.
અહમ્ (Ego) એ વાસ્તવિકતાના સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલું વ્યક્તિત્વનું ઉપતંત્ર છે, જે ચેતન મન સાથે જોડાયેલું છે.
તે નિમ્ન અહમ્ (Id) ની મૂળવૃત્તિઓ અને ઉપરી અહમ્ (Super Ego) ના નૈતિક મૂલ્યો વચ્ચે મધ્યસ્થી અને નિયંત્રકની ભૂમિકા ભજવે છે. પરિસ્થિતિની વાસ્તવિકતા ધ્યાને રાખીને જ માંગણીઓ સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
વાર્તનિક પ્રતિમાન માત્ર જોઈ શકાય તેવા બાહ્ય વર્તન પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે બોધાત્મક પ્રતિમાન પ્રત્યક્ષ ન જોઈ શકાય તેવી માનસિક/બોધાત્મક પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે ધ્યાન, સ્મૃતિ, વિચારણા, કલ્પના) ને સ્વીકારે છે.
બોધાત્મક પ્રતિમાન માનવ વર્તન પર પરિસ્થિતિ કરતાં પરિસ્થિતિના અર્થઘટન ને વધુ પ્રાધાન્ય આપે છે.
વ્યાખ્યા: વાસ્તવિકતા કરતાં અતિશય, અસંગત, અકારણ અને ચોક્કસ ઉદ્દીપક કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે અનુભવાતા ભયને વિકૃત ભય (Phobia) કહે છે.
મુખ્ય ૩ પ્રકારો:
વિશિષ્ટ ભય (Specific Phobia)
સામાજિક ભય / સામાજિક ચિંતાની વિકૃતિ (Social Phobia / Social Anxiety Disorder)
ખુલ્લી જગ્યાનો ભય (Agoraphobia)
| DSM સંસ્કરણ | પ્રકાશન વર્ષ |
|---|---|
| DSM - I | 1952 |
| DSM - II | 1968 |
| DSM - III | 1980 |
| DSM - III - R | 1987 |
| DSM - IV | 1994 |
| DSM - IV - TR | 2000 |
| DSM - V | 2013 |
ઉપરી અહમ્ (Super Ego) એ આદર્શવાદ અને નૈતિકતા સાથે સંકળાયેલું ઉપતંત્ર છે.
તે સમાજ અને સંસ્કૃતિના નિયમો, આદર્શો, અને માન્યતાઓ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તે વર્તનને નૈતિકતાના આધારે 'યોગ્ય કે અયોગ્ય' માં વર્ગીકૃત કરે છે. ઉપરી અહમ્ નો વિકાસ થવાથી વ્યક્તિમાં સ્વ-નિયંત્રણ વધે છે.
સ્મૃતિ ઘટકમાં વ્યક્તિ પોતાના જીવનના અનુભવોમાંથી કઈ માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે તેની વર્તન પર અસર દર્શાવાય છે.
જો વ્યક્તિ વિધાયક અનુભવોની સરખામણીએ નિષેધાત્મક (નકારાત્મક) અનુભવો ને સ્મૃતિમાં વધુ જાળવી રાખે, તો તેનામાં કૂસમાયોજન અને અસાધારણતા આવે છે. (દા.ત., ખિન્નતા ધરાવતા દર્દીઓની સ્મૃતિમાં નકારાત્મક બનાવો વધુ સંગ્રહિત હોય છે).
કંઠગ્રંથિ (Thyroid): થાયરોક્સિન સ્ત્રાવની ઊણપથી 'ક્રેટિનિઝમ' નામની મનોદુર્બળતા જન્મે છે.
સ્વાદુપિંડ (Pancreas): ઇન્સ્યુલિનની અનિયમિતતાથી મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ) જેવો મનોદૈહિક રોગ થાય છે.
એડ્રિનલ ગ્રંથિ (Adrenal Gland): તેના સ્ત્રાવની અસમતુલાથી આવેગાત્મક અસ્થિરતા અને ચિંતા જેવી વર્તન વિકૃતિઓ જન્મે છે.
ડૉ. સિગ્મંડ ફ્રોઈડના મનોવિશ્લેષણાત્મક અભિગમમાં ચિંતા કેન્દ્રસ્થાને છે. ફ્રોઈડે ચિંતાના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો દર્શાવ્યા છે:
વાસ્તવિક / વસ્તુલક્ષી ચિંતા (Realistic / Objective Anxiety):
આ ચિંતા બાહ્ય વાતાવરણના વાસ્તવિક અને જોખમી પડકારો કે પરિસ્થિતિ સાથે સંકળાયેલી હોય છે.
દા.ત., અચાનક સામે કોઈ હિંસક પ્રાણી આવી જવું, ભૂકંપ કે આગ જેવી કુદરતી આફત વખતે અનુભવાતી ચિંતા.
વ્યાખ્યા: જીવનમાં બનતી ઘટનાઓ કે પરિણામો માટે કયાં કારણો જવાબદાર છે તેનું અનુમાન કરવાની કે કારણો આપવાની પ્રક્રિયાને 'આરોપણ' (Attribution) કહેવાય છે.
પ્રકારો:
આંતરિક આરોપણ (Internal Attribution): જ્યારે વ્યક્તિ ઘટના માટે પોતાના ગુણો, ક્ષમતા, વ્યક્તિત્વ કે ભૂલોને જવાબદાર ગણે છે.
આક્રમકતા, હતાશા, ખિન્નતા (Depression), અને આત્મહત્યા જેવા અસાધારણ વર્તન માટે મુખ્યત્વે આંતરિક આરોપણ જવાબદાર હોય છે.
બાહ્ય આરોપણ (External Attribution): જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના વર્તન કે પરિણામ માટે બાહ્ય પરિસ્થિતિ, વાતાવરણ કે ભાગ્યને જવાબદાર ગણે છે.
આક્રમકતા અને સમાજવિરોધી વર્તન માટે બાહ્ય આરોપણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
મહત્ત્વ: વ્યક્તિ પરિસ્થિતિનું કઈ રીતે અર્થઘટન કરે છે અને કારણો ક્યાં આરોપિત કરે છે તેના પર તેના આવેગો અને વર્તનની સાધારણતા કે અસાધારણતાનો આધાર રહેલો છે.
બે ચેતાકોષો વચ્ચેની સૂક્ષ્મ જગ્યાને ચેતાપગમ (Synapse) કહે છે. ચેતાપગમમાં વહેતા જૈવ-રસાયણો (Neurotransmitters) વ્યક્તિના વર્તનને ખૂબ અસર કરે છે:
ડોપામાઈન (Dopamine): ડોપામાઈનનું પ્રમાણ વધવાથી છિન્ન મનોવિકૃતિ (Schizophrenia) જેવી ગંભીર માનસિક વિકૃતિ થાય છે.
ગાબા (GABA - Gamma-Aminobutyric Acid): GABA નું પ્રમાણ ઘટી જવાથી કે તેમાં અનિયમિતતા આવવાથી ચિંતાની વિકૃતિઓ (Anxiety Disorders) ઉદ્ભવે છે.
સીરોટોનીન (Serotonin): સીરોટોનીનની અસમતુલાથી ખિન્નતા (Depression), આઘાતજન્ય અને આવેગાત્મક વિકૃતિઓ જોવા મળે છે.
નોર-એપીનેફ્રીન (Norepinephrine): આ રસાયણ જોખમી કે આઘાતજનક પરિસ્થિતિ વખતે અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે. તેની અસમતુલાથી આઘાતજન્ય મનોવિકૃતિ, હૃદયરોગ કે પક્ષાઘાત થવાની શક્યતા વધે છે.
DSM-V માં વિશિષ્ટ ભય (Specific Phobia) ના મુખ્ય ૫ પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે:
પ્રાણી સંબંધી ભય (Animal Type): કૂતરા, સાપ, કરોળિયા, કીડા કે અન્ય નાના-મોટા પ્રાણીઓ/જીવજંતુઓનો અતિશય અસંગત ભય લાગવો.
કુદરતી વાતાવરણ સંબંધી ભય (Natural Environment Type): ઊંચાઈ, વાવાઝોડું, અંધારું, પાણી, કે ઊંડી ખાઈ જેવી કુદરતી સ્થિતિઓનો ડર લાગવો.
લોહી, ઈંજેક્શન અને ઈજા સંબંધી ભય (Blood-Injection-Injury Type): લોહી જોવા માત્રથી, ઈંજેક્શન લેવાથી, કે તબીબી પ્રક્રિયાઓ તથા ઈજાઓથી અતિશય ભય કે બેભાન થઈ જવું.
પરિસ્થિતિગત ભય (Situational Type): લિફ્ટમાં જવું, વિમાનમાં બેસવું, બંધ ઓરડામાં રહેવું, કે પુલ પરથી પસાર થવું જેવી ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓનો ડર.
અન્ય પ્રકારનો ભય (Other Type): ગૂંગળામણ થવાનો ભય, ઉલટી થવાનો ડર, અથવા બાળકોમાં મોટેથી થતા અવાજોનો ડર.
ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) એટલે ધ્યાન કેન્દ્રીકરણની અક્ષમતા અને અતિ-ક્રિયાશીલતાની વિકૃતિ. તેનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
ધ્યાનનો અભાવ (Inattention):
બાળક કોઈપણ કાર્યમાં લાંબા સમય સુધી ધ્યાન ટકાવી શકતું નથી.
સૂચનાઓનું પાલન કરવામાં ભૂલો કરે છે.
પોતાની વસ્તુઓ (પેન્સિલ, પુસ્તકો) વારંવાર ખોઈ નાખે છે અને રોજિંદી ક્રિયાઓ ભૂલી જાય છે.
અતિ-ક્રિયાશીલતા (Hyperactivity):
બાળક સતત અસ્થિર રહે છે; એક જગ્યાએ શાંતિથી બેસી શકતું નથી.
વર્ગખંડમાં કે ઘરમાં સતત હાથ-પગ હલાવ્યા કરે કે દોડાદોડ કરે છે.
આવેગશીલતા (Impulsivity):
પ્રશ્ન પૂરો થાય તે પહેલાં જ ઉત્તર આપી દે છે.
પોતાની વારી આવે ત્યાં સુધી રાહ જોઈ શકતું નથી અને અન્યના કામમાં દખલગીરી કરે છે.
સાધારણ (Normal):
'Normal' શબ્દ લેટિન ભાષાના 'Norma' શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'સુથારની માપપટ્ટી'.
સુથારની માપપટ્ટી આદર્શ માપનું સાધન છે. આથી સમાજના સર્વસ્વીકૃત ધોરણો, વય અને સંસ્કૃતિને અનુરૂપ, અનુકૂલિત વર્તનને સાધારણ વર્તન કહે છે.
અસાધારણ (Abnormal):
'Abnormal' શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: Abnormal=AB(Away from)+Normal. એટલે કે 'સાધારણથી દૂર'.
સમાજે નક્કી કરેલા ધારાધોરણોથી જુદું પડતું, અસ્વીકાર્ય, કૂસમાયોજિત અને વ્યક્તિ કે અન્ય લોકોને સમાયોજનમાં મુશ્કેલી ઊભી કરતું વર્તન એટલે અસાધારણ વર્તન.
ડૉ. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે મનની રચના દર્શાવવા માટે હિમશીલા (Iceberg) નું ઉદાહરણ આપ્યું છે:
ચેતન મન (Conscious Mind):
હિમશીલાનો પાણીની બહાર દેખાતો નાનો ભાગ એટલે ચેતન મન.
ચેતન મનમાં એવી ઘટનાઓ, વિચારો કે અનુભવો હોય છે જેનાથી વ્યક્તિ વર્તમાન સમયમાં સંપૂર્ણપણે સજાગ અને જાગૃત હોય છે.
અચેતન મન (Unconscious Mind):
સમુદ્રના પાણીની અંદર રહેલો હિમશીલાનો મોટો ભાગ એટલે અચેતન મન.
તેમાં વ્યક્તિની દમિત લાગણીઓ, અસ્વીકાર્ય કામુક કે આક્રમક આવેગો, અપમાનજનક કે દુઃખદ અનુભવો ભંડારેલા હોય છે. વ્યક્તિ તેનાથી સજાગ હોતી નથી.
આ દમિત બાબતો સ્વપ્ન, લખવા-બોલવાની ભૂલો કે માનસિક વિકૃતિઓ દ્વારા બહાર આવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
ફ્રોઈડના મતે નિમ્ન અહમ્ (Id) એ જન્મજાત છે અને સુખના સિદ્ધાંત (Pleasure Principle) પર ચાલે છે. તેમાં મુખ્ય બે પરસ્પર વિરોધી મૂળવૃત્તિઓ રહેલી છે:
જીવનની મૂળવૃત્તિ (Life Instinct - Eros):
આ જીવન જીવવાની, સંરચનાત્મક અને રચનાત્મક મૂળવૃત્તિ છે.
તે મુખ્યત્વે જાતીયતા (Sexuality) અને સ્વ-રક્ષણ સાથે સંકળાયેલી છે. તેની ઉર્જાને લીબીડો (Libido) કહે છે.
મૃત્યુની મૂળવૃત્તિ (Death Instinct - Thanatos):
આ ખંડનાત્મક અને વિનાશક મૂળવૃત્તિ છે, જેમાં આક્રમકતા કેન્દ્રસ્થાને છે.
આક્રમકતાની બે દિશા છે:
બાહ્ય દિશા (પરપીડન): અન્યને મારવું, ઝઘડા કરવા, ખૂન કરવું.
આંતરિક દિશા (સ્વપીડન): પોતાની જાતને નુકસાન પહોંચાડવું (જેમ કે નખ કરડવા) અને તેનું આત્યંતિક સ્વરૂપ આત્મહત્યા છે.
માનવીના માનસમાં અનુભવો છૂટાછવાયા હોતા નથી, પરંતુ એક ચોક્કસ તરાહ કે માળખામાં ગોઠવાયેલા હોય છે. આ માળખાને સંગઠનાત્મક સંરચનાઓ કહે છે.
સ્વ-સ્કીમા (Self-Schema): અનુભવોના માળખાને આધારે વ્યક્તિ પોતાની જાત વિશે જે ખ્યાલ કે છાપ બાંધે છે તેને 'સ્વ-સ્કીમા' કહે છે.
વિધાયક સ્વ-સ્કીમા: જો બાળકને પ્રેમ, પ્રોત્સાહન અને સ્વીકાર મળે, તો તેનામાં "હું હોંશિયાર છું" કે "હું સારો છું" તેવી વિધાયક સ્વ-સ્કીમા બને છે.
નિષેધક સ્વ-સ્કીમા: જો બાળકની સતત ઉપેક્ષા, તિરસ્કાર કે શિક્ષા થાય, તો "હું ઠોઠ છું" કે "હું નકામો છું" તેવી નિષેધક સ્વ-સ્કીમા બને છે.
આત્મહત્યા કે ખિન્નતા તરફ દોરાતા દર્દીઓમાં નિષેધાત્મક સ્વ-સ્કીમાનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે.
સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળો પણ વર્તનની સાધારણતા અને અસાધારણતા નક્કી કરવામાં ભાગ ભજવે છે:
સંસ્કૃતિ અને નિયમો: દરેક સંસ્કૃતિના બાળઉછેરના નિયમો, નૈતિક મૂલ્યો અને રીતિરિવાજો અલગ હોય છે. પૂર્વની સંસ્કૃતિની સરખામણીએ પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં અસાધારણ વર્તનનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે.
માર્ગારેટ મીડનો અભ્યાસ: ન્યૂ ગિનીયાની બે પ્રજાતિઓ પરના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે સામાજિક વાતાવરણને કારણે એરાપેરા જાતિના લોકો શાંત અને સહકારી હતા, જ્યારે મુંડાગુમોરા જાતિના લોકો શંકાશીલ, ઝઘડાખોર અને સ્પર્ધાત્મક હતા.
સામાજિક પરિબળો: લાંબા સમયની બેરોજગારી, ગરીબી, અને ભેદભાવ જેવાં કારણોથી વ્યક્તિમાં હતાશા, ખિન્નતા અને અપરાધભાવ પેદા થાય છે.
ડિસ્લેક્ષીયા (Dyslexia) એ શીખવાની/શિક્ષણની વિશિષ્ટ વિકૃતિ (Specific Learning Disorder) છે. આ વિકૃતિ ધરાવતા બાળકોમાં સામાન્ય કે ઊંચી બુદ્ધિ હોવા છતાં તેઓ વાંચવા, લખવામાં અને ભાષાકીય પ્રક્રિયાઓમાં ગંભીર મુશ્કેલી અનુભવે છે.
વાંચન સંબંધી મુશ્કેલીઓ:
અક્ષરોનું ઉલટી રીતે પ્રત્યક્ષીકરણ: બાળક અક્ષરોને ઓળખવામાં ભૂલ કરે છે. જેમ કે 'b' ને 'd', 'p' ને 'q' અને '6' ને '9' વાંચે છે.
શબ્દોનું ઉલટું વાંચન: શબ્દોને ઊંધા વાંચે છે, જેમ કે 'GOD' ને 'DOG' અથવા 'WAS' ને 'SAW' વાંચે છે.
અક્ષરો ઉમેરવા કે છોડી દેવા: વાક્ય વાંચતી વખતે શબ્દો કે અક્ષરો ઉમેરી દે છે અથવા અમુક અક્ષરો વાંચવાના છોડી દે છે.
લેખન સંબંધી મુશ્કેલીઓ (Disgraphia):
અક્ષરોના વળાંક યોગ્ય હોતા નથી અને લખાણ ખૂબ જ ગંદુ કે અવાચ્ય હોય છે.
જોડાક્ષરો લખવામાં કે જોડણી (Spelling) યાદ રાખવામાં ભારે ભૂલો કરે છે.
લખતી વખતે અક્ષરો કે શબ્દો વચ્ચે યોગ્ય જગ્યા રાખતા નથી.
ભાષાકીય અને સંગીતાત્મક બોધની અક્ષમતા:
બાળક ભાષાના વ્યાકરણ અને વાક્યરચનાને સરળતાથી સમજી શકતું નથી.
મોટેથી વાંચતી વખતે અટકે છે અને ખૂબ ધીમેથી વાંચે છે.
દિશા અને સ્થાનનો ભ્રમ:
ડાબી અને જમણી બાજુ વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે.
સમય દર્શાવતી ઘડિયાળ જોવામાં કે નકશા સમજવામાં સમસ્યા થાય છે.
ગણન સંબંધી મુશ્કેલીઓ (Discalculia):
ઘણીવાર ડિસ્લેક્ષીયા ધરાવતા બાળકોને ગણિતના સાદા સરવાળા-બાદબાકી કે સંખ્યાઓની ગણતરીમાં પણ સમસ્યા નડે છે.
૧. મુખાવસ્થા (જન્મથી ૨ વર્ષ)
↓
૨. ગુદાવસ્થા (૨ થી ૩ વર્ષ)
↓
૩. લિંગ અવસ્થા (૩ થી ૬ વર્ષ)
↓
૪. સુષુપ્તાવસ્થા (૬ થી ૧૨ વર્ષ)
↓
૫. જનનેન્દ્રિયાવસ્થા (૧૩ વર્ષથી આગળ)
મુખાવસ્થા (Oral Stage - જન્મથી ૨ વર્ષ):
કામુકતાનું કેન્દ્ર: મુખ (મોં).
બાળક સ્તનપાન, ધાવણ, અંગૂઠો ચૂસવો કે વસ્તુ મોંમાં મૂકીને આનંદ મેળવે છે.
અવરોધની અસર: આ તબક્કામાં ખામી રહે તો મોટી ઉંમરે ધૂમ્રપાન, મદ્યપાન, નખ કરડવા કે ખાઉધરાપણાની વિકૃતિ આવે છે.
ગુદાવસ્થા (Anal Stage - ૨ થી ૩ વર્ષ):
કામુકતાનું કેન્દ્ર: ગુદા (Anal Zone).
બાળક મળ-મૂત્ર વિસર્જન કરવાની કે રોકી રાખવાની ક્રિયામાંથી સંતોષ મેળવે છે.
આ તબક્કામાં બાળકને ટોયલેટ ટ્રેનિંગ (Toilet Training) આપવામાં આવે છે, જેથી બાળક સૌપ્રથમવાર બાહ્ય નિયંત્રણનો અનુભવ કરે છે.
અવરોધની અસર: કડક તાલીમથી અતિ-સ્વચ્છતા, ચિડચિડાપણું કે અતિ-કાંજૂસાઈ જેવા ગુણો ખીલે છે.
લિંગ અવસ્થા (Phallic Stage - ૩ થી ૬ વર્ષ):
કામુકતાનું કેન્દ્ર: જનનેન્દ્રિયો.
બાળકો પોતાના શારીરિક અંગો પ્રત્યે જાગૃત થાય છે. આ અવસ્થામાં બે મહત્ત્વની મનોવૈજ્ઞાનિક ગ્રંથિઓ જોવા મળે છે:
ઓડિપસ ગ્રંથિ (Oedipus Complex): પુરુષ-બાળક (છોકરો) પોતાની માતા પ્રત્યે આસક્તિ અને પિતા પ્રત્યે ઈર્ષ્યા અનુભવે છે.
ઈલેક્ટ્રા ગ્રંથિ (Electra Complex): સ્ત્રી-બાળક (છોકરી) પોતાના પિતા પ્રત્યે આસક્તિ અને માતા પ્રત્યે સ્પર્ધાત્મકતા અનુભવે છે.
સુષુપ્તાવસ્થા (Latency Stage - ૬ થી ૧૨ વર્ષ):
આ તબક્કામાં કામુક્તાનું ચોક્કસ કેન્દ્ર સુષુપ્ત (શાંત) રહે છે.
બાળક જાતીય ઉર્જાને રમતગમત, અભ્યાસ, નવાં કૌશલ્યો અને સમવયસ્ક મિત્રો સાથેના સંબંધોમાં વાપરે છે.
જનનેન્દ્રિયાવસ્થા (Genital Stage - ૧૩ વર્ષથી આજીવન):
મુગ્ધાસ્થાની શરૂઆત સાથે જ લિંગીય પરિપક્વતા આવે છે.
વ્યક્તિ વિજાતીય વ્યક્તિઓ સાથે પ્રેમ, મૈત્રી અને જાતીય સંબંધો સ્થાપીને મહત્તમ સંતોષ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
વાર્તનિક પ્રતિમાનના પ્રણેતા જે. બી. વૉટ્સન (J. B. Watson) છે. વર્તનવાદીઓ આંતરિક માનસિક પ્રક્રિયાઓને બદલે માત્ર પ્રત્યક્ષ જોઈ શકાય તેવા બાહ્ય વર્તન ને જ અગત્યનું ગણે છે.
વ્યક્તિનું સાધારણ કે અસાધારણ વર્તન વાતાવરણમાંથી મેળવેલ શિક્ષણ (Learning), અનુભવો, મહાવરા અને પ્રબલન (Reinforcement) પર આધારિત છે. વ્યક્તિ જો વાતાવરણમાંથી કૂસમાયોજિત વર્તનભાતો શીખે, તો તે અસાધારણ વર્તન બને છે.
વાર્તનિક પ્રતિમાનના બે આધારસ્તંભ:
┌───────────────────────────────┐
│ ૧. શાસ્ત્રીય અભિસંધાન │ (ઈવાન પાવલોવ)
│ ૨. ક્રિયાત્મક અભિસંધાન │ (બી. એફ. સ્કીનર)
└───────────────────────────────┘
આ અભિસંધાન ઉદ્દીપક અને પ્રતિક્રિયા વચ્ચેના સાહચર્ય પર ભાર મૂકે છે.
અસાધારણ મનોવિજ્ઞાનમાં ભય (Phobia), ચિંતા, મદ્યપાન કે દ્રવ્ય-નિર્ભરતા જેવી વિકૃતિઓ શાસ્ત્રીય અભિસંધાન દ્વારા શીખાયેલી પ્રતિક્રિયાઓ છે.
ઉદાહરણ: ભૂતકાળમાં અંધારામાં બનેલી કોઈ ભયાનક ઘટના વ્યક્તિના મનમાં અંધારા સાથે 'સાહચર્ય' સ્થાપી દે છે, જેથી વ્યક્તિ હંમેશા અંધારાથી ડરે છે.
વિલોપન (Extinction): જો મૂળ ઉદ્દીપક વગર તટસ્થ ઉદ્દીપક વારંવાર રજૂ થાય તો અભિસંધાન દૂર થાય છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ભય અને ચિંતાની સારવારમાં થાય છે.
આ અભિસંધાન પ્રબલન (Reinforcement) પર આધારિત છે.
જે વર્તનને વિધાયક પ્રબલન (ઇનામ/શાબાશી) મળે છે તે વર્તન દૃઢ થાય છે અને વારંવાર પુનરાવર્તિત થાય છે.
સ્કીનરે 'ઉદ્દીપક વિભેદન' દ્વારા સમજાવ્યું કે જો વ્યક્તિ બે પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજીને યોગ્ય વર્તન ન કરી શકે, તો તે વારંવાર નિષ્ફળ જાય છે. આવી સતત નિષ્ફળતા વ્યક્તિને કૂસમાયોજન અને ખિન્નતા (Depression) તરફ ધકેલે છે.
વ્યક્તિના જીવનના અનુભવો, સામાજિક આંતરક્રિયાઓ અને કૌટુંબિક પરિબળો અસાધારણ વર્તનના ઉદ્ભવ માટે જવાબદાર હોય છે. આ કારણોને નીચે મુજબ વહેંચી શકાય:
પ્રારંભિક વંચિતતા (Early Deprivation):
બાળપણમાં માતા-પિતાના પ્રેમ, હૂંફ, કે સંભાળનો અભાવ બાળકને વંચિતતાની લાગણી તરફ દોરી જાય છે.
અનાથાશ્રમમાં ઉછરેલા અથવા માતા-પિતાથી વિખૂટા પડેલા બાળકોમાં અસાધારણ વર્તન, અસલામતી અને આવેગિક વિકૃતિઓ વધુ જોવા મળે છે.
બાળપણનો આઘાત (Childhood Trauma):
બાળપણમાં શારીરિક, માનસિક કે જાતીય શોષણ (Sexual abuse) નો ભોગ બનેલા બાળકોમાં ભવિષ્યમાં ચિંતા, ખિન્નતા કે વ્યક્તિત્વની વિકૃતિઓ થવાનું જોખમ ઘણું વધારે હોય છે.
લગ્નજીવનમાં કંકાસ અને ભગ્ન કુટુંબો (Marital Discord & Broken Homes):
માતા-પિતા વચ્ચેના સતત ઝઘડા, કલહ, છૂટાછેડા (Divorce), કે માતા/પિતાનું અકાળે અવસાન થવાથી કુટુંબનું વાતાવરણ તણાવપૂર્ણ બને છે.
આવા કુટુંબના બાળકોમાં વર્તન ગંભીર અસાધારણતા અને અપરાધભાવ તરફ વળે છે.
માતા-પિતાની અયોગ્ય વર્તણૂક (Faulty Parenting):
માતા-પિતા દ્વારા બાળક પ્રત્યે અતિ-શિસ્ત, અતિ-સંરક્ષણ (Over-protection), તિરસ્કાર, અથવા ભાઈ-ભાંડુઓ વચ્ચે અસમાન સરખામણી કરવાથી બાળકમાં ન્યૂનગંડ કે આક્રમકતા જન્મે છે.
દોષયુક્ત સામાજિકરણ (Faulty Socialization):
કુટુંબ એ સામાજિકરણની પ્રાથમિક શાળા છે. જો કુટુંબના સભ્યો પોતે અસામાજિક, ગુનાહિત કે વ્યસની હોય, તો બાળક પણ તેવાં જ અનુકૂલન વગરનાં અને કૂસમાયોજિત વર્તનો શીખે છે.
સામાન્યીકૃત વિકૃત ચિંતા (Generalized Anxiety Disorder - GAD) એ ચિંતા સંબંધી મનોવિકૃતિનો એક મુખ્ય પ્રકાર છે.
મુક્ત રીતે તરતી ચિંતા (Free-floating Anxiety): આ વિકૃતિ ધરાવતી વ્યક્તિને કોઈ એક ચોક્કસ બાબતનો ડર હોતો નથી, પરંતુ તે સતત, કોઈપણ કારણ વગર અતિશય ચિંતા અને અસલામતી અનુભવે છે.
અતિશય ચિંતા: વ્યક્તિ રોજિંદા જીવનની સામાન્ય બાબતો (જેમ કે પરિવારનું સ્વાસ્થ્ય, નાણાકીય સ્થિતિ, નોકરી) અંગે પણ ખૂબ જ વધારે પડતી ચિંતા કરે છે.
સમયાવધિ: DSM-V મુજબ, જો વ્યક્તિમાં આ ચિંતાના લક્ષણો સતત ૬ મહિના કે તેથી વધુ સમય સુધી જોવા મળે, તો તેને GAD નું નિદાન થાય છે.
GAD થી પીડાતી વ્યક્તિમાં નીચે મુજબના દૈહિક/શારીરિક લક્ષણો જોવા મળે છે:
સ્નાયુઓનું ખેંચાણ અને અકડાટ.
હૃદયના ધબકારા વધી જવા, પરસેવો વળવો.
મોં સુકાઈ જવું, ચક્કર આવવા, અને હાથ-પગ ધ્રૂજવા.
ઊંઘ ન આવવી (અનિદ્રા) અને ઝડપથી થાકી જવું.
ચિડચિડાપણું અને એકાગ્રતાનો અભાવ.
સતત એવો અહેસાસ થવો કે કઈંક ખરાબ કે અણબનાવ બનવાનો છે.
નિર્ણયો લેવામાં અસમર્થતા.
જૈવીય કારણો: મગજમાં GABA (ગાબા) નામના રસાયણનું પ્રમાણ ઘટી જવાથી આ ચિંતા ઉદ્ભવે છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો: જીવનમાં બનેલા આઘાતજનક અનુભવો, અતિ-સંવેદનશીલ સ્વભાવ અને નિષેધક વિચારસરણી.