ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
મનોપચારની પ્રક્રિયાના ત્રણ તબક્કા છે:
(૧) આરંભનો તબક્કો, (૨) મધ્યનો તબક્કો, અને (૩) અંતિમ તબક્કો.
આઠ અંગો: યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ.
યમ: વર્તનમાં નિષેધક બાબતો સાંકળવી નહીં. તેમાં અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રત્યાહાર એટલે બાહ્ય અને આંતરિક ઉદ્દીપકો પરથી ધ્યાનને પાછું ખેંચવું. તેનાથી અભિસંધિત અને અયોગ્ય પ્રતિક્રિયાઓ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
સલાહ માટે અંગ્રેજીમાં 'Counselling' શબ્દ વપરાય છે. પ્રાચીન સમયથી લોકો મુશ્કેલીના સમયે વડીલો કે અનુભવીઓની સલાહ લેતા. વર્તમાન સમયમાં સલાહે ઔપચારિક અને વ્યાવસાયિક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.
સલાહ એ તાલીમબદ્ધ સલાહકાર અને સમસ્યા ધરાવતા સલાહાર્થી વચ્ચેનો વિશિષ્ટ, અર્થપૂર્ણ અને લાગણીસભર સંબંધ છે. તેનો મુખ્ય હેતુ સલાહાર્થીના મનોવલણો અને વર્તનમાં વિધાયક પરિવર્તન લાવી તેને પોતાના પર્યાવરણમાં સામાજિક સમાયોજન સાધવામાં મદદ કરવાનો છે.
સલાહાર્થી (Counsellee / Client): પોતાની મનોવૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ, અંગત કે વાર્તનિક પ્રશ્નોના નિવારણ માટે અને પોતાના વિકાસ માટે વ્યવસાયી તાલીમ પામેલ વ્યક્તિ પાસે મદદ ઝંખવા આવનાર વ્યક્તિને સલાહાર્થી કહે છે.
સલાહકાર (Counsellor): જે વ્યક્તિ મનોવૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે જરૂરી લાયકાતો, કૌશલ્યો અને વ્યાવસાયિક તાલીમ ધરાવે છે તથા સલાહાર્થીને માર્ગદર્શન આપે છે તેને સલાહકાર કહે છે.
APGA ની આચારસંહિતા મુજબ સલાહકારની તેમના વ્યવસાય સાથે સંબંધિત મુખ્ય ભલામણો નીચે મુજબ છે:
સલાહકારે પોતાના સલાહકાર્યનું ઉચ્ચ ધોરણ જાળવી રાખવું જોઈએ.
તેણે પોતાના વ્યવસાયી સાથીઓ પાસેથી નૈતિક વર્તનની અપેક્ષા રાખવી જોઈએ.
સલાહકારે પોતાની કારકિર્દી અને સલાહકાર્યમાં તથા સલાહાર્થી સાથેના સંબંધોમાં હંમેશાં પ્રામાણિક રહેવું જોઈએ.
| ક્રમ | મનોપચાર | સલાહ |
|---|---|---|
| ૧ | ગંભીર મનોવિકૃતિઓ અને કટોકટીમાં દર્દીને ટેકો આપે છે. | સામાન્ય અને હળવા સ્વરૂપની મુશ્કેલીઓમાં માર્ગદર્શન આપે છે. |
| ૨ | ભૂતકાળના અનુભવો અને અચેતન મનને વધુ મહત્ત્વ આપે છે. | વર્તમાન જીવનની મુશ્કેલીઓ અને ચેતન પ્રક્રિયાઓને મહત્ત્વ આપે છે. |
| ૩ | સારવાર લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. | સલાહ પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં ઓછા સમયમાં પૂર્ણ થાય છે. |
| ક્રમ | મનોપચાર | સલાહ |
|---|---|---|
| ૧ | ગંભીર મનોવિકૃતિઓ અને કટોકટીમાં દર્દીને ટેકો આપે છે. | સામાન્ય અને હળવા સ્વરૂપની મુશ્કેલીઓમાં માર્ગદર્શન આપે છે. |
| ૨ | ભૂતકાળના અનુભવો અને અચેતન મનને વધુ મહત્ત્વ આપે છે. | વર્તમાન જીવનની મુશ્કેલીઓ અને ચેતન પ્રક્રિયાઓને મહત્ત્વ આપે છે. |
| ૩ | સારવાર લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. | સલાહ પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં ઓછા સમયમાં પૂર્ણ થાય છે. |
મનોપચારનો આ પ્રથમ અને અત્યંત મહત્ત્વનો તબક્કો છે. આ તબક્કામાં મનોપચારક અને દર્દી વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસ અને સહાનુભૂતિનો સંબંધ સ્થાપિત થાય છે, જેને 'સાચું સાયુજ્ય' (Rapport) કહે છે. આ તબક્કામાં બંને સાથે મળીને ઉપચારની શરતો, ગોપનીયતા, સમય, ધ્યેયો અને મર્યાદાઓ નક્કી કરે છે.
અર્થ: અષ્ટાંગ યોગનું બીજું પગથિયું 'નિયમ' છે, જેનો અર્થ વર્તનમાં વિધાયક (હકારાત્મક) બાબતોનું પાલન કરવું થાય છે.
સમાવિષ્ટ બાબતો (૫ નિયમો):
શૌચ: શરીર અને મનની શુદ્ધિ.
સંતોષ: જે મળ્યું છે તેનાથી સંતોષ માનવો.
તપ: શરીર અને મનને સહનશીલ બનાવવું.
સ્વાધ્યાય: સ્વ-અભ્યાસ અને સતશાસ્ત્રોનું વાચન.
ઈશ્વર પ્રણિધાન: ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ ભાવ.
વ્યાખ્યા (કાર્લ રોજર્સ): "સલાહ એ વ્યક્તિનાં મનોવલણો અને વર્તન પરિવર્તન કરવામાં તેને સહાયરૂપ થવાના હેતુથી તેની સાથેના સંપર્કોની શ્રેણી છે."
બ્રોમર અને શોસ્ટ્રોમ (1982) એ દર્શાવેલા સલાહના ૭ સોપાનો:
૧. હેતુ જાણવો ➔ ૨. સંબંધ-સ્થાપના (Rapport) ➔ ૩. ધ્યેય નક્કી કરવા ➔ ૪. સમસ્યાનું સ્પષ્ટીકરણ
➔ ૫. ધ્યેયો સાથે કામ ➔ ૬. કાર્યયોજના ઘડવી ➔ ૭. મૂલ્યાંકન અને અંત
સલાહાર્થીનો આવવાનો હેતુ જાણવો: પ્રથમ તબક્કે સલાહાર્થી પોતાની સમસ્યા, વ્યથા કે દુઃખનું કારણ મુક્તપણે જણાવી શકે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરાય છે.
સલાહ-સંબંધની સ્થાપના કરવી: આ તબક્કે બંને વચ્ચે વિશ્વાસ અને સાયુજ્ય (Rapport) સ્થાપવામાં આવે છે. આખી પ્રક્રિયાનો આધાર આ સંબંધ પર છે.
સંરચના અને ધ્યેયો નક્કી કરવાં: સલાહ પ્રક્રિયાની મર્યાદાઓ, સમય અને ધ્યેયો સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે, જે સલાહનો નકશો પૂરો પાડે છે.
સમસ્યાઓનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું: સલાહાર્થીની સમસ્યાનું સ્વરૂપ ઊંડાણપૂર્વક અને સ્પષ્ટ રીતે સમજવાનો પ્રયાસ થાય છે.
સમસ્યાઓ અને ધ્યેયો સાથે કામ લેવું: સમસ્યાને અનુલક્ષીને ધ્યેયોમાં જરૂરી સુધારા કરી ઉકેલ માટેની ઉત્તમ વ્યૂહરચના તૈયાર કરાય છે.
કાર્યયોજના ઘડવી: નવાં વર્તનો અને આયોજનોની અજમાયશ થોડા સમય માટે સલાહાર્થી પાસે કરાવવામાં આવે છે. (મેસ્લોના મતે આ અનુભવો સ્વયં ઉપચારક છે).
પરિણામોનું મૂલ્યાંકન અને સલાહનો અંત: જોયેલી પ્રગતિના આધારે સલાહાર્થી સ્વતંત્ર રીતે નિર્ણય લેવા સક્ષમ બને ત્યારે સલાહ પ્રક્રિયાનો સંતોષકારક અંત લાવવામાં આવે છે.
આચારસંહિતા એટલે વ્યવસાય માટેના નૈતિક ધોરણો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો. અમેરિકાની APGA (American Personnel and Guidance Association) દ્વારા સલાહકારો માટે દર્શાવેલી મુખ્ય ૪ વિભાગીય ભલામણો નીચે મુજબ છે:
સલાહકારનો સલાહાર્થી સાથેનો સંબંધ:
સલાહકારે સલાહાર્થીના મૂલ્યો અને વ્યક્તિમત્તાનો આદર કરવો.
સલાહાર્થી દ્વારા મળેલી તમામ માહિતી સંપૂર્ણપણે ગોપનીય (ખાનગી) રાખવી.
કસોટીના પરિણામોનું અર્થઘટન સલાહાર્થીના હિતમાં અને રચનાત્મક રીતે કરવું.
સલાહકારનો તેમના વ્યવસાય સાથેનો સંબંધ:
ગુણવત્તાયુક્ત અને ઉચ્ચ ધોરણવાળું સલાહકાર્ય કરવું.
વ્યાવસાયિક સાથીઓ સાથે પ્રામાણિકતા અને નૈતિકતા દાખવવી.
સલાહકારનો ભલામણ સંસ્થાઓ સાથેનો સંબંધ:
જરૂર પડે ત્યારે યોગ્ય નિષ્ણાતો કે સંસ્થાઓ પાસે સલાહાર્થીને ભલામણ (Refer) કરવી.
સલાહકારનો પોતાની જાત સાથેનો સંબંધ:
સલાહકારે પોતાના અંગત કે કૌટુંબિક જીવનના ભોગે સલાહકાર્ય કરવું નહીં.
(નોંધ: ભારતમાં NVEGA દ્વારા ૧૯૮૦માં આચારસંહિતા બહાર પાડવામાં આવી હતી.)
કાર્લ રોજર્સે ૧૯૪૨ માં તેમના પુસ્તક 'Counselling and Psychotherapy' દ્વારા 'અસીલ-કેન્દ્રિત અભિગમ' (Client-Centered Approach) આપ્યો.
મુખ્ય સંકલ્પના: આ અભિગમ માનવ સ્વભાવ પ્રત્યે આશાવાદી અને વિધાયક દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે. રોજર્સના મતે દરેક વ્યક્તિમાં સ્વ-વિકાસ કરવાની અને સંપૂર્ણ કાર્યરત બનવાની ક્ષમતા રહેલી છે.
સ્વ-ખ્યાલ અને અનુભવો: વ્યક્તિનો 'સ્વ-ખ્યાલ' અને તેના 'વાસ્તવિક અનુભવો' વચ્ચે જેટલી સુસંગતતા વધારે, તેટલું તેનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય સારું.
ઉપચાર માટેની મુખ્ય શરતો:
ઉપચારક અને દર્દી વચ્ચે સીધો મનોવૈજ્ઞાનિક સંપર્ક હોવો જોઈએ.
ઉપચારકે અસીલને કોઈપણ શરત વગર બિનશરતી સ્વીકાર અને આદર આપવો જોઈએ.
ઉપચારકે અસીલ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ (Empathy) દર્શાવીને તેની સ્થિતિમાં પોતાને મૂકીને વિચારવું જોઈએ.
સલાહકારનો વ્યવહાર નિખાલસ અને પારદર્શક હોવો જોઈએ.
પરિણામ: યોગ્ય સુવિધાજનક વાતાવરણ મળતાં અસીલ જાતે આંતરસૂઝ પ્રાપ્ત કરે છે, તેનો વિધાયક સ્વ-ખ્યાલ રચાય છે અને તે પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ પોતે શોધી શકે છે.
મહર્ષિ પતંજલિએ તેમના 'યોગસૂત્ર' માં વ્યક્તિત્વના સર્વાંગી વિકાસ માટે અષ્ટાંગ યોગના ૮ સોપાનો (પગથિયાં) દર્શાવ્યા છે:
યમ: સામાજિક નૈતિકતા માટે નિષેધક વર્તનોનો ત્યાગ. (અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ).
નિયમ: વ્યક્તિગત શુદ્ધિ માટે વિધાયક વર્તનોનું પાલન. (શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય, ઈશ્વરપ્રણિધાન).
આસન: શરીર અને મનને સ્થિર કરતી ચોક્કસ શારીરિક સ્થિતિ, જે સ્વાસ્થ્ય જાળવે છે.
પ્રાણાયામ: શ્વાસોચ્છવાસની ક્રિયા પર નિયંત્રણ, જે મન અને ચેતાતંત્રને શાંત કરે છે.
પ્રત્યાહાર: બાહ્ય અને આંતરિક ઉદ્દીપકો પરથી ધ્યાનને ખેંચી લેવાની ક્રિયા.
ધારણા: મનને કોઈ એક વિષય કે લક્ષ્ય પર લાંબા સમય સુધી સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ.
ધ્યાન: કોઈ ઉદ્દીપક કે મંત્ર પર ચિત્તનું સતત અને અખંડ કેન્દ્રીકરણ.
સમાધિ: ધ્યાન કરનાર અને ધ્યાનના લક્ષ્યનું એકીકરણ. આ યોગનું અંતિમ સોપાન છે જ્યાં ચિત્ત સંપૂર્ણ શાંત થાય છે.
પ્રણેતા: મૂળ ભારતીય વિચારક મહર્ષિ મહેશ યોગી એ ભાવાતીત ધ્યાન (Transcendental Meditation - TM) નો વિશ્વભરમાં પ્રચાર કર્યો.
પદ્ધતિ: આ ધ્યાનમાં વ્યક્તિ આંખો બંધ કરીને શાંત બેસીને કોઈ ચોક્કસ શબ્દ કે મંત્રનું સતત અને યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારણ કે પુનરાવર્તન કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી મન ધીમે ધીમે વિચારોથી પર થઈને નીરવ અને શાંત બને છે.
વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોના પરિણામો (ફાયદા):
મનો-શારીરિક સુધારો: બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં રહે છે અને ચેતાતંત્ર શાંત થાય છે.
મનોભારમાં ઘટાડો: તણાવ, ચિંતા અને થાક દૂર થાય છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય: મનની કાર્યક્ષમતા, નિર્ણયશક્તિ અને એકાગ્રતામાં વધારો થાય છે.
સ્વ-આવિષ્કાર: વ્યક્તિને પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપની ઓળખ થાય છે.
આમ, ભાવાતીત ધ્યાન એ માનસિક શાંતિ અને શારીરિક સારાપણા માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકારાયેલી સુંદર પદ્ધતિ છે.