ધોરણ 12 | విષય: Manovigan
ભૌતિક લાક્ષણિકતાઓ: તાપમાન, આબોહવા, જમીન વગેરે.
માનવસર્જિત ભૌતિક પર્યાવરણ: મકાનો, રસ્તા, બાંધકામ વગેરે.
સામાજિક પરિવેશ: સામાજિક સંબંધો, જૂથો અને સંસ્થાઓ.
સાંસ્કૃતિક પરિબળો: મૂલ્યો, ધોરણો, પૂર્વગ્રહો અને રીત રિવાજો.
મનોવૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્ર: વ્યક્તિનું પર્યાવરણ પ્રત્યેનું પ્રત્યક્ષીકરણ અને મનોવલણ.
સૂક્ષ્મ તંત્ર (Microsystem): દૈનિક સીધો સંપર્ક (પરિવાર, મિત્રો, શાળા).
મધ્ય તંત્ર (Mesosystem): સૂક્ષ્મ તંત્રો વચ્ચેનો આંતરસંબંધ (જેમ કે ઘર અને શાળાનો સંબંધ).
બાહ્ય તંત્ર (Exosystem): પરોક્ષ અસરો (માતા-પિતાનું કાર્યસ્થળ).
બૃહદ તંત્ર (Macrosystem): સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો, કાયદા અને સામાજિક સ્થિતિ.
સમય તંત્ર (Chronosystem): જીવનકાળ દરમિયાન થતા આર્થિક-સામાજિક અને સમયાનુસાર બદલાવો.
ઘોંઘાટ: એકાગ્રતા ઘટાડે છે, રક્તચાપ અને તણાવ વધારે છે, ઊંઘમાં વિક્ષેપ પાડે છે અને ચીડિયાપણું કે આક્રમકતા વધારે છે.
હવાનું પ્રદૂષણ: શ્વસનતંત્રના રોગો, દમ, કેન્સર, માથાનો દુખાવો, આળસ અને માનસિક ક્ષમતામાં ઘટાડો લાવે છે.
ભીડ (Crowd): એ ભૌતિક સ્થિતિ છે જ્યાં મર્યાદિત જગ્યામાં લોકોની સંખ્યા વધુ હોય છે. તે અસ્થાયી હોય છે અને શારીરિક ધક્કામુક્કી કે જગ્યાના અભાવની અનુભૂતિ કરાવે છે.
ગીચતા (Density): એ ક્ષેત્રફળ અને વસ્તીના ગુણોત્તર પર આધારિત વસ્તુલક્ષી માપ છે. ગીચતા સકારાત્મક (સામાજિક સુસંગતતા) કે નિષેધક (ગોપનીયતાનો ભંગ) બંને હોઈ શકે છે.
પુનઃઉપયોગ (Reuse/Recycle): વપરાયેલી વસ્તુઓ (પ્લાસ્ટિક, કાગળ, કાચ) ને ફેંકી દેવાને બદલે ફરી ઉપયોગમાં લેવી કે રિસાઇકલ કરવી.
ઊર્જા સંરક્ષણ: સોલાર કે પવન ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવો, વીજળીના સાધનોનો જરૂર પૂરતો જ ઉપયોગ કરવો.
માનવ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનો સંબંધ અન્યોન્યાશ્રિત અને જટિલ છે.
પર્યાવરણની માનવી પર અસર: પર્યાવરણ માનવીના ખોરાક, રહેઠાણ, પોશાક, આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને માનસિક સ્વસ્થતા નક્કી કરે છે.
માનવીની પર્યાવરણ પર અસર: માનવીએ ટેકનોલોજી અને શક્તિનો ઉપયોગ કરીને પર્યાવરણ પર પ્રભુત્વ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
લેવિનના મતે, મનોવૈજ્ઞાનિક પર્યાવરણ માનવ વર્તનને ઘડે છે. જ્યારે માનવીનું પર્યાવરણ વિરોધી વર્તન (જેમ કે પ્રદૂષણ, જંગલ વિનાશ) કુદરતી આપદાઓનું કારણ બને છે. આમ, બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે.
તાપમાન અને આબોહવા: ગરમ અને ભેજવાળા વાતાવરણથી આક્રમકતા અને ઉશ્કેરાટ વધે છે, જ્યારે અનુકૂળ તાપમાન કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
ઘોંઘાટ: સતત ઘોંઘાટથી તણાવ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ચિડચિડાપણું અને કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
પ્રદૂષણ: હવાનું અને જળ પ્રદૂષણ શારીરિક બીમારીઓની સાથે માનસિક થાક અને અસ્વસ્થતા લાવે છે.
ભીડ અને ગીચતા: ગીચતા અને ભીડ વ્યક્તિની અંગત અવકાશ (Personal Space) ની જરૂરિયાતમાં ખલેલ પાડે છે, જેથી તણાવ અને માનસિક દબાણ અનુભવાય છે.
માનવીની પ્રવૃત્તિઓ અને વર્તનની પર્યાવરણ પર ભારે નકારાત્મક અસરો પડી છે:
સંસાધનોનો દુરુપયોગ: પાણી, ખનિજો અને ઇંધણનો અતિશય વપરાશ.
પ્રદૂષણ: વાહનો અને ઉદ્યોગો દ્વારા હવા, જળ અને અવાજનું પ્રદૂષણ.
ગ્રીન હાઉસ અસર અને ગ્લોબલ વૉર્મિંગ: CFC અને CO2 ના ઉત્સર્જનથી ઓઝોનનું પડ પાતળું થવું.
ગંદકી અને કચરો: પ્લાસ્ટિક અને અવિઘટનીય કચરાનો અયોગ્ય નિકાલ પર્યાવરણ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે.
સ્વૈચ્છિક સાદગી: ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ અને સંસાધનોનો અતિરેક વપરાશ ટાળવો.
પુનઃઉપયોગ (Recycling): કચરાનું યોગ્ય વર્ગીકરણ કરી પુનઃઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવો.
ઊર્જા સંરક્ષણ: પવન અને સોલાર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવો, વીજળી-પાણીનો બગાડ અટકાવવો.
વાર્તનિક ધોરણો: જાહેરમાં ગંદકી ન કરવી, કચરો યોગ્ય જગ્યાએ નાખવો અને વૃક્ષારોપણ કરવું.
પર્યાવરણીય શિક્ષણ અને જાગૃતિ: લોકજાગૃતિ વધારી સકારાત્મક મનોવલણો કેળવવા.
ખ્યાલ: પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2), મિથેન, નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ અને CFC જેવા વાયુઓનું પ્રમાણ વધવાથી ગરમી વાતાવરણમાં જકડાઈ રહે છે, જેને ગ્રીન હાઉસ અસર કહે છે.
કારણો: વૃક્ષોનું છેદન, ઉદ્યોગો-વાહનોનું ધુમાડો, અને ફ્રિજ-એસીનો વધુ પડતો ઉપયોગ.
પરિણામો: ગ્લોબલ વોર્મિંગ (વૈશ્વિક તાપમાન વૃદ્ધિ), ધ્રુવીય બરફ પીગળવો, દરિયાની સપાટી ઊંચી આવવી, ઓઝોન સ્તરમાં ગાબડાં અને મોસમી ચક્રમાં અણધાર્યા ફેરફારો.
ઉપાયો: વ્યાપક વૃક્ષારોપણ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ, અને અશ્મિભૂત બળતણને બદલે હરિત ઊર્જા (Solar Energy) નો ઉપયોગ.