ધોરણ 12 | విષય: Maths
રચના (15 માર્ચ, 1950): * ભારત સરકારે દેશના સર્વાંગી અને વ્યવસ્થિત વિકાસ માટે 15 માર્ચ, 1950 ના રોજ આયોજન પંચની રચના કરી. (હાલમાં તે 'નીતિ આયોગ' તરીકે ઓળખાય છે).
આ પંચના હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે.
તેમાં 6 થી 12 સભ્યો નક્કી કરવામાં આવ્યા, જેમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ, વહીવટી નિષ્ણાતો અને વિવિધ ક્ષેત્રના વિદ્વાનોનો સમાવેશ થાય છે.
મુખ્ય ઉદ્દેશો:
ઝડપી આર્થિક વિકાસ: રાષ્ટ્રીય આવકમાં વધારો કરી પ્રજાના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવવો.
આર્થિક અસમાનતામાં ઘટાડો: ગરીબ અને અમીર વચ્ચે આવક તથા સંપત્તિની અસમાનતા ઓછી કરવી.
પૂર્ણ રોજગારી: માનવશક્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ કરી બેરોજગારી ઘટાડવી અને નવી તકો ઊભી કરવી.
સ્વાવલંબન: યંત્રો, ટેક્નોલૉજી અને ખાસ કરીને અનાજના ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર થવું.
ભાવસ્થિરતા: ભાવવધારા પર અંકુશ રાખી સ્થિરતા સાથે વિકાસ કરવો.
શૈક્ષણિક અને સામાજિક વિકાસ: શિક્ષણનો વ્યાપ વધારી સમાજ સુધારણા કરવી.
શરૂઆત: સામ્યવાદી રશિયાના સફળ પ્રયોગથી પ્રેરિત થઈને ભારતમાં પંચવર્ષીય યોજનાઓનો પ્રારંભ કરાયો.
મુખ્ય યોજનાઓની વિગત:
પ્રથમ યોજના (1951-1956): હેરોડ-ડોમર મૉડેલ પર આધારિત. અનાજમાં આત્મનિર્ભરતા, ખેતી, સિંચાઈ અને વીજળી પર ભાર મુકાયો. રાષ્ટ્રીય આવકમાં 18% નો વધારો થયો.
બીજી યોજના (1956-1961): 'સમાજવાદી સમાજરચના'નો આદર્શ સ્વીકારી લોખંડ-પોલાદ, સિમેન્ટ જેવા પાયાના અને ભારે ઉદ્યોગોનો વિકાસ કરાયો.
ત્રીજી યોજના (1961-1966): અર્થતંત્રને આત્મનિર્ભર બનાવવાનું લક્ષ્ય હતું, પરંતુ ચીન (1962) અને પાકિસ્તાન (1965) સાથેના યુદ્ધો તથા ભીષણ દુષ્કાળને કારણે તે નિષ્ફળ રહી. (1966-1969 દરમિયાન 'યોજના અવકાશ' રહ્યો).
ચોથી યોજના (1969-1974): સ્થિરતા સાથે વિકાસ. 1969માં 14 બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયું.
પાંચમી યોજના (1974-1978): ગરીબી નાબૂદી અને રોજગારી સર્જન પર ભાર. આ યોજના એક વર્ષ વહેલી સમાપ્ત કરાઈ.
આઠમી યોજના (1992-1997): માનવ સંસાધન અને પ્રાથમિક શિક્ષણના સાર્વત્રીકરણ પર ભાર.
દસમી યોજના (2002-2007): રાજ્યદીઠ વિકાસદર નક્કી કરાયો અને 8% વિકાસદર માટે 6 સૂત્રી કાર્યક્રમ જાહેર થયો.
પ્રાથમિક શિક્ષણ:
સ્વતંત્રતા સમયે 6 થી 11 વયજૂથના માત્ર 35% બાળકો શાળાએ જતા હતા.
1948માં શ્રી બી. જી. ખેર સમિતિની ભલામણથી બુનિયાદી શિક્ષણનો સ્વીકાર કરાયો.
પંચાયતી રાજના આગમનથી પ્રાથમિક શિક્ષણનો વ્યાપ વધ્યો.
માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ:
માધ્યમિક શિક્ષણ પંચ (1952): ડૉ. એ. લક્ષ્મણસ્વામી મુદલિયારના અધ્યક્ષપણા હેઠળ રચાયું.
યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પંચ (1948): ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનના અધ્યક્ષપણા હેઠળ રચાયું, જેની ભલામણથી યુ.જી.સી. (UGC) ની સ્થાપના થઈ.
કોઠારી પંચ (1966) અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ (1968): શિક્ષણના ઢાંચામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો કર્યા અને દૂરવર્તી શિક્ષણ (Distance Education) ને સ્થાન આપ્યું.
ટેક્નિકલ શિક્ષણ: * રૂરકી એન્જિનિયરિંગ યુનિવર્સિટી, IITs, NCERT અને વિવિધ સંશોધન સંસ્થાઓની સ્થાપના દ્વારા ઉચ્ચ અને વ્યવસાયી શિક્ષણનો ઝડપી વિકાસ થયો.
અણુ શક્તિપંચ (1948): ડૉ. હોમી ભાભાના અધ્યક્ષપણા હેઠળ અણુ શક્તિપંચની સ્થાપના થઈ.
પ્રથમ અણુભઠ્ઠી (1956): ભારતે દેશની પ્રથમ 'અપ્સરા' નામે અણુભઠ્ઠી તૈયાર કરી.
BARC ની સ્થાપના: ટ્રૉમ્બે (મુંબઈ) ખાતે ઍટોમિક એનર્જી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ સ્થપાયું, જે બાદમાં 'ભાભા ઍટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર' (BARC) તરીકે ઓળખાયું. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ તેને આગળ ધપાવ્યું.
હેવી વૉટર પ્લાન્ટ અને અણુમથકો: નાંગલ ખાતે હેવી વૉટર પ્લાન્ટ અને કલપક્કમ ખાતે 'ઇન્દિરા ગાંધી સેન્ટર ફૉર ઍટોમિક રિસર્ચ' સ્થાપવામાં આવ્યું.
પ્રથમ અણુપરીક્ષણ (1974): ભારતે 1974માં રાજસ્થાનના પોખરણ ખાતે પ્રથમ સફળ અણુધડાકો કરીને વિશ્વમાં છઠ્ઠું અણુશક્તિ ધરાવતું રાષ્ટ્ર બનવાનું ગૌરવ મેળવ્યું.
ન્યૂક્લિયર પાવર કૉર્પોરેશન (1987): અણુમથકોના વ્યવસ્થિત સંચાલન માટે 1987માં તેની સ્થાપના કરાઈ.
અમેરિકા સાથેના સંબંધો:
ભારતની બિનજોડાણવાદી નીતિ અને રશિયા સાથેની ગાઢ મિત્રતાને કારણે શરૂઆતમાં અમેરિકાએ કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાનનો પક્ષ લીધો.
પરમાણુ અપ્રસાર સંધિઓ (CTBT) પર ભારતે હસ્તાક્ષર ન કરતાં અને 1998ના પોખરણ અણુપરીક્ષણ પછી અમેરિકાએ ભારત પર આર્થિક પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા.
11 સપ્ટેમ્બર, 2001 (9/11) ના આતંકવાદી હુમલા બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ સામે લડવામાં બંને દેશો નજીક આવ્યા.
જાન્યુઆરી 2015માં અમેરિકી પ્રમુખ બરાક ઓબામા ભારતના ગણતંત્ર દિવસ પર મુખ્ય મહેમાન બન્યા, જેથી સંબંધો વધુ સુમેળભર્યા બન્યા.
સોવિયેટ રશિયા સાથેના સંબંધો:
રશિયા ભારતનું સદાબહાર મિત્ર રહ્યું છે. કાશ્મીર પ્રશ્ને યુ.એન.માં રશિયાએ હંમેશા ભારતને સમર્થન આપ્યું.
ભારતની પંચવર્ષીય યોજનાઓમાં, ભિલાઈ પોલાદ કારખાનામાં અને 1962ના યુદ્ધ વખતે મિગ-વિમાનો આપવાના લશ્કરી કરારોમાં રશિયાએ મદદ કરી.
રશિયાએ ભારતની બિનજોડાણવાદી નીતિનો પૂર્ણ અસ્વીકાર કરવાને બદલે હંમેશાં આદર અને સમર્થન આપ્યું છે.
સાચો વિકલ્પ: (B)