ધોરણ 12 | విષય: Maths
નવજાગૃતિ (Renaissance): યુરોપમાં મધ્યયુગના અંતે અને અર્વાચીન યુગની શરૂઆતમાં જે બૌદ્ધિક અને માનસિક ક્રાંતિ થઈ તેને નવજાગૃતિ કહેવામાં આવે છે.
જવાબદાર પરિબળો:
ધર્મયુદ્ધો અને કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલનું પતન (1453): કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલના પતન બાદ ગ્રીક અને લૅટિન વિદ્વાનો ઇટાલી ભાગી ગયા અને ત્યાં પ્રાચીન જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો પ્રસાર કર્યો.
વેપારનો વિકાસ અને શહેરોનો ઉદય: વેનીસ, જીનીવા જેવાં સમૃદ્ધ શહેરોનો વિકાસ થયો. આ શહેરોમાં ધર્મ કરતાં વિજ્ઞાન અને બુદ્ધિવાદને મહત્ત્વ મળ્યું.
કાગળ અને છાપખાનાની શોધ: કાગળ અને છાપકામની નવી પદ્ધતિઓને કારણે મોટી સંખ્યામાં પુસ્તકો છપાવા લાગ્યાં, જેનાથી પ્રાચીન વિચારો અને તત્ત્વજ્ઞાન સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચ્યાં.
ભૌગોલિક શોધખોળો: નવા જળમાર્ગોની શોધથી વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશો અને સંસ્કૃતિઓ સાથેનો સંપર્ક વધ્યો.
માનવતાવાદ અને બુદ્ધિવાદનો વિકાસ: પરલોકના કાલ્પનિક સુખને બદલે માનવીના આ જગતના વાસ્તવિક સુખ અને વિવેકબુદ્ધિ પર ભાર મુકાયો.
અર્થ: ખ્રિસ્તી ચર્ચ અને દેવળ સંસ્થામાં પ્રવેશેલાં અનાચાર, ભ્રષ્ટાચાર, સત્તાપિપાસા અને દંભ સામે ઈસુના મૂળ માનવતાવાદી સંદેશને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે થયેલ આંદોલન એટલે ધર્મસુધારણા.
સ્વરૂપ અને વિકાસ:
માર્ટિન લ્યુથરનું પ્રદાન: જર્મનીના પાદરી માર્ટિન લ્યુથરે ચર્ચના ભ્રષ્ટાચાર સામે 95 મુદ્દાવાળી યાદી ચોંટાડી વિરોધ નોંધાવ્યો. તેમના સમર્થકો 'પ્રોટેસ્ટન્ટ' સંપ્રદાય તરીકે ઓળખાયા.
બાઇબલનો સ્થાનિક ભાષાઓમાં અનુવાદ: લ્યુથરે જર્મન ભાષામાં અને જ્હૉન વિકલીફે અંગ્રેજીમાં બાઇબલનો અનુવાદ કર્યો, જેથી પોપના ખોટા ઉપદેશોનો ખુલાસો થયો.
પોપ અને ચર્ચની સત્તાને પડકાર: આ આંદોલને પોપની એકહથ્થુ સત્તા અને ચર્ચની ધનલાલસાને પડકારી.
પરિણામ: ધર્મસુધારણાથી લોકોમાં અંધશ્રદ્ધા દૂર થઈ, વિચારસ્વાતંત્ર્ય મળ્યું અને તે નવજાગૃતિના પૂરક આંદોલન તરીકે ઉભરી આવ્યું.
ખગોળશાસ્ત્ર: * નિકોલસ કોપરનિકસ: ટોલેમીના 'કેન્દ્રમાં પૃથ્વી છે' તે સિદ્ધાંતનું ખંડન કરી સાબિત કર્યું કે કેન્દ્રમાં સૂર્ય છે અને પૃથ્વી તેની આસપાસ ફરે છે.
ગેલેલિયો: દૂરબીનની શોધ કરી અને સાબિત કર્યું કે બધા પદાર્થો એકસરખી ગતિએ નીચે પડે છે.
તબીબી વિજ્ઞાન અને સર્જરી: * માનવશરીર પર વાઢકાપનો પ્રતિબંધ હટતાં સર્જરી ક્ષેત્રે સંશોધનો થયાં. ફ્રેન્ચ સર્જન એમ્બ્રાયજે અર્વાચીન સર્જરીવિદ્યાનો પાયો નાખ્યો.
ભૌતિકશાસ્ત્ર: * સર આઇઝેક ન્યૂટન: ગુરુત્વાકર્ષણનો સિદ્ધાંત અને ગતિના નિયમો (ધી પ્રિન્સિપિયા પુસ્તકમાં) આપ્યા.
પંચાંગ સુધારો: પોપ ગ્રેગરીએ જૂના જુલિયન કૅલેન્ડરમાં સુધારો કરીને 'ગ્રેગરિયન કૅલેન્ડર' આપ્યું.
1789ની ફ્રેન્ચ ક્રાંતિના પરિણામો વિશ્વવ્યાપી અને ક્રાંતિકારી હતાં:
સામંતશાહી અને આપખુદ રાજાશાહીનો અંત: લુઈ 16માના શાસનનો અંત આવ્યો અને ફ્રાંસમાં પ્રજાસત્તાક રાજ્યની સ્થાપના થઈ.
માનવહક્કોનું જાહેરનામું: ક્રાંતિ બાદ માનવહક્કોની ઘોષણા કરવામાં આવી, જેનાથી ખેડૂતો અને મધ્યમ વર્ગને સમાન અધિકારો મળ્યા.
મહાન સિદ્ધાંતોની ભેટ: વિશ્વને "સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ" ના મહામૂલા આદર્શો મળ્યા.
રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય: ફ્રાંસના લોકોમાં રાષ્ટ્રીય એકતા અને દેશપ્રેમની ભાવના દ્રઢ થઈ.
વિશ્વ પર અસર: વિશ્વના અન્ય પરાધીન દેશોને લોકશાહી વિચારો અપનાવવાની અને રાજાશાહી સામે સ્વતંત્ર થવાની પ્રેરણા મળી.
ઉદ્ભવ: ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી મૂડીવાદને કારણે શ્રમિકોનું શોષણ વધતાં મૂડીવાદના વિરોધમાં સમાજવાદી વિચારસરણીનો ઉદ્ભવ થયો. 'સોશિયાલિઝમ' શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ રોબર્ટ ઓવન અને ફ્રેન્ચ પત્રિકામાં થયો.
મુખ્ય સિદ્ધાંત: ઉત્પાદનના સાધનો પર વ્યક્તિગત માલિકીના સ્થાને સાર્વજનિક કે સામાજિક માલિકી સ્થાપિત કરવી.
વિકાસ અને વિચારકો:
રોબર્ટ ઓવન: તેમણે ટ્રેડ યુનિયન પ્રવૃત્તિઓને નેતૃત્વ આપ્યું અને સમજાવટ દ્વારા શ્રમકલ્યાણના કાયદા માન્ય કરાવ્યા.
અન્ય વિચારકો: સિસ્મોન્ડી, પૃધો, થોમસ કાર્લાઇલ, સેન્ટ સિમોન વગેરેએ મૂડીવાદની ટીકા કરી અને શ્રમિકોના હકોનું સમર્થન કર્યું.
કાર્લ માર્ક્સ: તેમણે વૈજ્ઞાનિક સમાજવાદ અને 'સામ્યવાદ' (Communism) નો સિદ્ધાંત આપ્યો, જેણે વિશ્વભરની મજૂર ચળવળોને નવી દિશા આપી.