ધોરણ 12 | విષય: Maths
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (1914-1918) થવા પાછળ કોઈ એક પરિબળ જવાબદાર ન હતું. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતાં:
ઉગ્ર અને સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ: યુરોપના રાષ્ટ્રો પોતાના રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે અન્ય રાષ્ટ્રોના હિતોનું નુકસાન કરવા લાગ્યા. પોતાના દેશ પ્રત્યે અંધપ્રેમ અને અન્ય રાષ્ટ્રો પ્રત્યે ધૃણાની લાગણી જન્મી.
સામ્રાજ્યવાદ: ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને કારણે કાચો માલ મેળવવા અને તૈયાર માલના વેચાણ માટે યુરોપીય દેશો વચ્ચે એશિયા અને આફ્રિકામાં સંસ્થાનો સ્થાપવાની તીવ્ર સ્પર્ધા થઈ.
લશ્કરવાદ: સામ્રાજ્યવાદ અને સુરક્ષાના નામે દરેક રાષ્ટ્રે શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન વધાર્યું અને લશ્કરી તાકાત કેળવવા માંડી.
ગુપ્ત સંધિઓ અને જૂથબંધી: યુરોપના દેશો બે શક્તિશાળી જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયા. બિસ્માર્કની નીતિથી શરૂ થયેલી દ્વિરાજ્ય અને ત્રિરાજ્ય સંધિઓએ દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસ અને ભયનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું.
વર્તમાનપત્રોની વિઘાતક અસર: રાષ્ટ્રીય વર્તમાનપત્રોએ અતિશયોક્તિભરી અને ઝેરી માહિતી છાપીને પ્રજામાં યુદ્ધમાની અસ્વસ્થતા ઊભી કરી.
જર્મનીની અતિ મહત્ત્વાકાંક્ષા: જર્મન સમ્રાટ કૈસર વિલિયમ બીજાની સામ્રાજ્યવાદી નીતિ અને વિશ્વ-પ્રભુત્વ મેળવવાની મહત્ત્વાકાંક્ષાએ તંગદિલી વધારી.
શક્તિશાળી મધ્યસ્થ સંસ્થાનો અભાવ: હેગ અદાલત હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઝઘડા નિવારવા માટે અંકુશ રાખે તેવી કોઈ સક્ષમ મધ્યસ્થ સંસ્થા ન હતી.
તાત્કાલિક કારણ: 28 જૂન, 1914ના રોજ ઑસ્ટ્રિયાના ગાદીવારસ આર્કડ્યુક ફર્ડિનાન્ડ અને તેમની પત્નીની બોસ્નિયાના પાટનગર સારાજેવોમાં હત્યા થઈ. ઑસ્ટ્રિયાએ સર્બિયા પર આક્ષેપ મૂકી તેની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું અને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું.
ભારત બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ હોવાથી સીધી રીતે ન જોડાયું હોવા છતાં તેની ભારતીય સમાજ અને અર્થતંત્ર પર ઊંડી અસર પડી:
આર્થિક અસર:
વિદેશી આયાતો બંધ થતાં અને હરીફાઈ ઘટી જતાં ભારતીય મોટો વેપાર અને ઉદ્યોગો (જેવા કે શણ, સૂતર અને તાતા લોખંડ-પોલાદ) વિકસ્યા.
જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ મોંઘી બની, ભાવો વધ્યા અને મોંઘવારીને કારણે સામાન્ય કામદારો અને પ્રજાની સ્થિતિ કંગાળ બની.
લશ્કરી અને માનવબળની અસર:
ભારતમાંથી સૈનિકો, અનાજ અને નાણાકીય ભેટ બ્રિટિશ સરકારને યુદ્ધ માટે મોકલવામાં આવ્યા. પંજાબ જેવા વિસ્તારોમાંથી બળજબરીપૂર્વક ભરતી કરાતાં બ્રિટિશરો સામે ભારે રોષ ફેલાયો.
રાજકીય જાગૃતિ અને સ્વરાજની માગ:
બુદ્ધિજીવીઓએ ઇંગ્લૅન્ડની મુશ્કેલીને સ્વરાજ માટેની તક ગણી. લોકમાન્ય ટિળક અને ઍની બેસન્ટે 'હોમરૂલ લીગ' સ્થાપી આંદોલન તેજ કર્યું.
બ્રિટિશ સરકારે ભારતીયોનો સાથ મેળવવા રાજકીય સુધારાની ખાતરી આપી, જેના ભાગરૂપે 'મોન્ટફર્ડ અહેવાલ' (1919) આવ્યો. આ સમયગાળામાં પૂર્ણ સ્વરાજ માટેની પૂર્વભૂમિકા ઘડાઈ.
આર્થિક સ્થિતિ:
રશિયા મુખ્યત્વે ખેતીપ્રધાન દેશ હતો, છતાં ખેડૂતોની સ્થિતિ અત્યંત ગરીબ હતી. તેમના પર જમીનદારો, અમીરો અને સરકારી અમલદારો દ્વારા ભારે કરવેરા લાદવામાં આવતા.
દુષ્કાળના સમયે પણ જુલમથી કરવસૂલી કરાતી.
ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી શહેરોમાં કામદારોનું ભારે શોષણ થતું. લાંબા કલાકોનું કામ, ઓછું વેતન, ગંદા વસવાટો અને રોગચાળાને કારણે મજૂરોની સ્થિતિ કંગાળ હતી.
સામાજિક સ્થિતિ:
રશિયન સમાજ મુખ્ય બે વર્ગોમાં વહેંચાયેલો હતો: ઉપલો વર્ગ (Haves) અને નીચલો વર્ગ (Have-nots).
ઉપલો વર્ગ: રાજપરિવાર, અમીર-ઉમરાવો, ધર્મગુરુઓ અને અમલદારોનો સમાવેશ થતો. તેઓ તમામ સંપત્તિ, સત્તા અને વિશેષાધિકારો ભોગવતા.
નીચલો વર્ગ: ખેડૂતો, કામદારો, શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને મધ્યમ વર્ગ. તેઓ પાસે કોઈ રાજકીય કે સામાજિક હકો ન હતા. આ બે વર્ગો વચ્ચે తీవ్ర વર્ગવિગ્રહ સર્જાયો હતો.
રશિયાની 1917ની બોલ્શેવિક ક્રાંતિ ઘડવામાં અને લોકમાનસ તૈયાર કરવામાં બૌદ્ધિકો અને વિચારકોનો ફાળો અમૂલ્ય હતો:
કાર્લ માર્ક્સ: તેમના 'દાસ કેપિટલ' ગ્રંથના રશિયન ભાષાંતરે વિશાળ જનસમુદાય પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો. માર્ક્સના 'વર્ગવિહીન સમાજરચના' અને 'મજૂરોની સરમુખત્યારશાહી'ના વિચારોએ ક્રાંતિનો મુખ્ય પાયો રચ્યો.
મહાન സാહિત્યકારો: લિયો તોલ્સતોય, દસ્તોવસ્કી અને મેક્સિમ ગોર્કી જેવા લેખકોએ પોતાના સાહિત્ય દ્વારા રશિયન સમાજની અંધશ્રદ્ધા, દંભ અને ઝારશાહીના જુલમો ખુલ્લા પાડ્યા.
લેનિન: તેમણે 'ઇસ્કા' સામયિક દ્વારા સામ્યવાદી વિચારો પ્રસારિત કર્યા. પક્ષમાં ભાગલા પડતાં તેમણે બહુમતી 'બોલ્શેવિક' જૂથનું નેતૃત્વ કર્યું અને પ્રજાને "રોટી, જમીન અને શાંતિ"નું આકર્ષક સૂત્ર આપી સશસ્ત્ર ક્રાંતિ માટે તૈયાર કરી.
અન્ય નેતાઓ: ટ્રોટેસ્કી, કેરેન્સ્કી વગેરે જેવા નેતાઓએ પણ લોકજાગૃતિનું કાર્ય કરી ક્રાંતિ માટેની પૂર્વભૂમિકા તૈયાર કરી.
1917ની રશિયન ક્રાંતિ પછી રશિયામાં નીચે મુજબના મહાન પરિવર્તનો આવ્યા:
ઝારશાહીનો અંત: રોમેનોફ વંશની સદીઓ જૂની આપખુદ રાજાશાહીનો અંત આવ્યો અને સામ્યવાદી સોવિયત સરકાર સ્થપાઈ.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાંથી નિવૃત્તિ: રશિયા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાંથી ખસી ગયું અને જર્મની સાથે શાંતિસંધિ કરી.
સામાજિક અને ધાર્મિક ફેરફારો: વર્ગવિહીન સમાજની રચના થઈ. ચર્ચના વિશેષાધિકારો નાબૂદ કરી ધર્મને રાજકારણથી અલગ કરાયો.
આર્થિક રાષ્ટ્રીયકરણ: બેંકો, ઉદ્યોગો, રેલવે અને વિદેશ વેપારનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું. જમીનની પુનઃવહેંચણી કરવામાં આવી જેથી 'કામ કરે તે ખાય'નો સિદ્ધાંત લાગુ થયો.
પંચવર્ષીય યોજનાઓ: પંચવર્ષીય યોજનાઓ અને નવી આર્થિક નીતિઓ અપનાવીને રશિયા ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં વિશ્વની મહાસત્તા બન્યું.
નવા પ્રતીકો: મોસ્કોને પાટનગર બનાવાયું અને લાલ રંગના રાષ્ટ્રધ્વજ પર કામદાર અને ખેડૂતના પ્રતીક તરીકે હથોડો અને દાતરડું સ્થાન પામ્યા.
કારણ કે આ ક્રાંતિ કાર્લ માર્ક્સની સમાજવાદી અને સામ્યવાદી વિચારસરણી પર આધારિત હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદનના સાધનો પર સાર્વજનિક માલિકી સ્થાપીને સામ્યવાદી રાજ્યવ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો.
લેનિને રશિયન પ્રજાને "રોટી, જમીન અને શાંતિ" નું સૂત્ર આપ્યું.