ધોરણ 12 | విષય: Maths
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના મહાવિનાશ પછી વિશ્વમાં શાંતિ જાળવવા માટે 10 જાન્યુઆરી, 1920ના રોજ રાષ્ટ્રસંઘ (League of Nations) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેના મુખ્ય હેતુઓ અને આદર્શો નીચે મુજબ હતા:
અંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી: ભવિષ્યમાં યુદ્ધો અટકાવવા અને વિશ્વશાંતિ જાળવી રાખવી.
પ્રાદેશિક અખંડિતતા: રાષ્ટ્રસંઘના દરેક સભ્ય રાષ્ટ્રે અન્ય રાષ્ટ્રની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને સાર્વભૌમત્વનું સન્માન કરવું.
ગુપ્ત સંધિઓનો અંત: રાષ્ટ્રો વચ્ચે ગુપ્ત સંધિઓ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો અને વાટાઘાટો પારદર્શક રાખવી.
શસ્ત્રીકરણ પર અંકુશ: યુદ્ધની શક્યતાઓ ઘટાડવા માટે શસ્ત્ર-સામગ્રી અને લશ્કરી તાકાતમાં ઘટાડો કરવો.
શાંતિમય ઉકેલ અને લવાદી: દેશો વચ્ચેના વિવાદો કે મતભેદોનો ઉકેલ યુદ્ધના બદલે વાટાઘાટો કે મધ્યસ્થ લવાદ દ્વારા લાવવો.
બળવાખોર રાષ્ટ્ર સામે પગલાં: જો કોઈ રાષ્ટ્ર લવાદી ચુકાદો ન માને અને યુદ્ધનો આશરો લે તો તેને 'બળવાખોર રાષ્ટ્ર' જાહેર કરવું અને અન્ય તમામ દેશોએ તેની સાથેના સંબંધો તોડી નાખી તેની સામે લશ્કરી/આર્થિક પગલાં લેવા.
સામાજિક અને આર્થિક કલ્યાણ: ગરીબી, બેકારી, નિરક્ષરતા અને રોગચાળો દૂર કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ સાધવો.
ઇટાલીમાં બેનિટો મુસોલિની દ્વારા સ્થાપિત ફાસીવાદ (Fascism) એક ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદી અને સરમુખત્યારશાહી વિચારસરણી હતી. તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ હતી:
"વ્યક્તિ રાજ્ય માટે છે": ફાસીવાદ માનતો હતો કે રાજ્ય સર્વોપરી છે અને રાજ્યની બહાર કે તેની વિરુદ્ધ વ્યક્તિનું કોઈ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ કે હક હોઈ શકતા નથી.
સરમુખત્યારશાહી: લોકશાહી, વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને બહુપક્ષીય પ્રણાલીનો કટ્ટર વિરોધ. શાસનની તમામ સત્તા એક જ નેતા (મુસોલિની)ના હાથમાં કેન્દ્રિત હતી.
સામ્યવાદનો વિરોધ: ફાસીવાદ સામ્યવાદી વિચારસરણીનો કટ્ટર વિરોધી હતો.
ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ અને લશ્કરવાદ: રાષ્ટ્રના ગૌરવ માટે યુદ્ધ અને આક્રમણની નીતિને આવશ્યક ગણવામાં આવતી. ફરજિયાત લશ્કરી ભરતી અને સૈન્યને મજબૂત બનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
પ્રતીકો: પક્ષનું પ્રતીક 'લાકડાંની ભારી અને કુહાડી' (રોમન સમ્રાટની સત્તાનું પ્રતીક) હતું. સભ્યો કાળો ગણવેશ પહેરતા હોવાથી 'કાળા ખમીસધારી' તરીકે ઓળખાતા.
જર્મનીમાં એડોલ્ફ હિટલરના નેતૃત્વ હેઠળ નાઝીવાદના ઉદય માટે નીચેના પરિબળો જવાબદાર હતાં:
વર્સેલ્સની સંધિનો અપમાનજનક દંડ: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં હાર પછી જર્મની પર વર્સેલ્સની અન્યાયી સંધિ ઠોકી બેસાડવામાં આવી. જર્મન પ્રજા અને યુવાનો આ અપમાનથી ક્રોધે ભરાયા હતા.
વાઇમર પ્રજાસત્તાકની નિષ્ફળતા: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી સ્થાપિત વાઇમર સરકાર દેશની આર્થિક અને રાજકીય અસ્થિરતા દૂર કરવામાં તદ્દન નિષ્ફળ નીવડી.
આર્થિક મહામંદી (1929-30): આર્થિક મંદીને કારણે જર્મનીમાં બેકારી, ગરીબી અને મોંઘવારી ચરમસીમાએ પહોંચી. હિટલરે દરેકને 'રોટી અને કામ' આપવાનું વચન આપ્યું.
સામ્યવાદનો ભય: જર્મનીમાં સામ્યવાદનો ફેલાવો અટકાવવા માટે મૂડીપતિઓ અને ઉચ્ચ વર્ગે નાઝી પક્ષને આર્થિક અને રાજકીય ટેકો આપ્યો.
હિટલરનું આકર્ષક નેતૃત્વ: હિટલરે તેના ઓજસ્વી ભાષણો, ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદી પ્રચાર અને 'મારો સંઘર્ષ' (Mein Kampf) પુસ્તક દ્વારા લોકોને જર્મનીનું ખોવાયેલું ગૌરવ પાછું અપાવવાની આશા બતાવી.
આધુનિકીકરણ અને લશ્કરવાદ: 20મી સદીના પ્રારંભમાં જાપાને પોતાના પાયદળ અને નૌકાદળનું ઝડપી આધુનિકીકરણ કર્યું. શસ્ત્ર ઉત્પાદન માટે કારખાનાઓ સ્થાપ્યા અને રાજકારણમાં લશ્કરી અધિકારીઓનું પ્રભુત્વ વધાર્યું.
સંસ્થાનો પર વિજય: પ્રચંડ લશ્કરી તાકાતના બળે જાપાને રશિયા જેવા વિરાટ દેશને હરાવ્યો (1904-05) અને એશિયામાં પોતાની તાકાત સાબિત કરી.
વેપાર અને આર્થિક વિકાસ: જાપાને મૂડીવાદી નીતિ અપનાવી ઉદ્યોગ, ધંધા અને વેપારમાં અદ્ભુત પ્રગતિ કરી, જેથી તેની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ મજબૂત બની.
સામ્રાજ્યવાદી વિસ્તાર: જાપાને ચીનના ખનીજસમૃદ્ધ મંચુરિયા પ્રદેશ પર આક્રમણ કરી (1931) કબજો મેળવ્યો અને રાષ્ટ્રસંઘની પરવા કર્યા વગર આક્રમક વિસ્તારવાદી નીતિ ચાલુ રાખી.
પાશ્ચાત્ય મહાસત્તાઓની હરોળમાં સ્થાન: નૌકાદળની દ્રષ્ટિએ બ્રિટન અને અમેરિકા પછી જાપાન વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે પહોંચી ગયું, જેનાથી તે વિશ્વસત્તા તરીકે ઊભરી આવ્યું.
રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ: આફ્રિકન પ્રજાએ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોને આશા સાથે મદદ કરી હતી કે યુદ્ધ પછી તેમને સ્વતંત્રતા મળશે. પરંતુ બ્રિટન અને ફ્રાંસે શોષણ ચાલુ રાખતા પ્રજામાં રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ આવી.
સંગઠનોની સ્થાપના: 1912માં સ્થાપાયેલી 'આફ્રિકન નેશનલ કૉંગ્રેસ' જેવા સંગઠનોએ પ્રજાને પોતાના અધિકારો માટે જાગ્રત કર્યા.
સ્વતંત્રતા અને લોકશાહીના વિચારો: આફ્રિકાના લોકો સ્વતંત્રતા, લોકશાહી અને રાષ્ટ્રવાદના વિચારોથી પ્રભાવિત થયા અને સામ્રાજ્યવાદી શાસકો સામે વિરોધ શરૂ કર્યો.
સ્વતંત્રતા ચળવળનો પાયો: આ સમયગાળા દરમિયાન આફ્રિકન દેશોમાં સંસ્થાનવાદ વિરોધી આંદોલનો તીવ્ર બન્યા, જેણે ભવિષ્યની સ્વતંત્રતા ચળવળનો પાયો મજબૂત કર્યો.