ધોરણ 12 | విષય: Maths
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1939-1945) ના ઉદ્ભવ માટે નીચેના મુખ્ય પરિબળો જવાબદાર હતાં:
વર્સેલ્સની સંધિ (1919): પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના અંતે પરાજિત જર્મની પર કડક અને અપમાનજનક શરતો ઠોકી બેસાડવામાં આવી. ફ્રાન્સે જર્મનીનો પ્રદેશ પડાવી લીધો, રહાઇન નદી આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ માટે ખુલ્લી મૂકાઈ અને જર્મનીનું નિઃશસ્ત્રીકરણ કરાયું. આ અપમાનનો બદલો લેવાની ભાવનાએ દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધનાં બીજ રોપ્યાં.
ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ અને સામ્રાજ્યવાદ: જર્મની (હિટલર), ઇટાલી (મુસોલિની) અને જાપાન જેવા દેશોમાં ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદનો વિકાસ થયો. પોતાના રાષ્ટ્રને મહાન બનાવવાના ઝનૂનમાં શાસકોએ પ્રજાને ઉશ્કેરી અને બીજા દેશો પર આક્રમણ શરૂ કર્યા.
જૂથબંધીઓ અને સશસ્ત્રીકરણની દોટ: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપના દેશોમાં પરસ્પર અવિશ્વાસ વધ્યો. રાષ્ટ્રસંઘ નિષ્ફળ જતાં સશસ્ત્રીકરણની દોડ શરૂ થઈ. જર્મની, ઇટાલી, ફ્રાન્સ, બ્રિટન અને જાપાન જેવા દેશો મોટા પાયે શસ્ત્રો બનાવવા લાગ્યા.
રાષ્ટ્રસંઘની અવગણના: વિશ્વશાંતિ માટે સ્થપાયેલો રાષ્ટ્રસંઘ આક્રમક દેશો સામે કડક પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ ગયો. જાપાને મંચુરિયા પર અને ઇટાલીએ એબિસિનિયા પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે રાષ્ટ્રસંઘ મૂકપ્રેક્ષક બની રહ્યો.
હિટલરની સામ્રાજ્યવાદી મહત્ત્વાકાંક્ષા: હિટલરે જર્મનીને શક્તિશાળી બનાવવા ઑસ્ટ્રિયા (1938), ઝેકોસ્લોવેકિયા અને લિથુઆનિયાનું મેમલ બંદર કબજે કર્યું.
તાત્કાલિક કારણ (જર્મનીનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ): 1લી સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ હિટલરે આયોજનપૂર્વક પોલેન્ડ પર આક્રમણ કર્યું. ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સે જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કરતાં (3જી સપ્ટેમ્બર, 1939) દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધનો પ્રારંભ થયો.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં જર્મનીએ ઝડપી અને ભવ્ય વિજયો મેળવ્યા હતા:
પોલેન્ડ પર વિજય: 1લી સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ આક્રમણ કરી પોલેન્ડના લશ્કરી મથકો અને શહેરો પર બોમ્બવર્ષા કરીને તેનું વિભાજન કર્યું.
ડેનમાર્ક અને નોર્વે પર કબજો: શસ્ત્રસામગ્રી અને કાચું લોખંડ મેળવવા માટે જર્મનીએ ડેનમાર્ક પર આક્રમણ કરી એક જ દિવસમાં વિજય મેળવ્યો અને નોર્વે પાસેથી શરણાગતિ સ્વીકારાવી (1940).
ફ્રાન્સનું પતન: જર્મનીએ બેલ્જિયમની અરક્ષિત સરહદથી ફ્રેન્ચ સીમામાં પ્રવેશ કર્યો. જર્મન ટેન્કો અને બોમ્બવર્ષાથી ફ્રેન્ચ સેનાને હરાવી જૂન 1940માં પૅરિસ પર કબજો કરી લીધો અને ત્યાં પૂતળા સરકાર બનાવી.
યુરોપ પર પ્રભુત્વ: નોર્વેથી માંડીને સ્પેન સુધીના યુરોપના સમુદ્રકિનારા પર અને પશ્ચિમ તથા મધ્ય યુરોપની સાધન-સંપત્તિ પર જર્મનીએ પૂર્ણ કબજો સ્થાપિત કર્યો.
બ્રિટનની લડાઈ: સમગ્ર યુરોપનો સ્વામી બનવા માટે હિટલરે 5 મહિના સુધી ઇંગ્લૅન્ડ પર હવાઈ આક્રમણો (બ્રિટનની લડાઈ) કર્યા, પરંતુ બ્રિટને જર્મની સામે અડગ રહી મુકાબલો કર્યો.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1939-1945) દરમિયાન બનેલા મુખ્ય ઘટનાક્રમો નીચે મુજબ છે:
યુદ્ધનો પ્રારંભ (1939): જર્મનીનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ (1 સપ્ટેમ્બર) અને બ્રિટન-ફ્રાન્સ દ્વારા યુદ્ધની ઘોષણા.
યુરોપમાં જર્મનીનો ફેલાવો (1940): ડેનમાર્ક, નોર્વે, બેલ્જિયમ અને ફ્રાન્સ પર જર્મનીનો કબજો.
હિટલરનું રશિયા પર આક્રમણ (1941): 22 જૂન, 1941ના રોજ હિટલરે રશિયા પર આક્રમણ કર્યું. શરૂઆતમાં જર્મની આગળ વધ્યું પણ બાદમાં રશિયા સામે તેની પીછેહઠ થઈ.
પર્લ હાર્બર અને અમેરિકાનો પ્રવેશ (1941): 7 ડિસેમ્બર, 1941ના રોજ જાપાને અમેરિકાના નૌકામથક 'પર્લ હાર્બર' પર બોમ્બમારો કરતાં અમેરિકાએ મિત્ર રાષ્ટ્રોના પક્ષે યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર્યો.
મિત્ર રાષ્ટ્રોની વાપસી (1942-43): ઉત્તર આફ્રિકા, સિસલી અને ઇટાલીમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોની જીત. મુસોલિનીનું પતન અને ઇટાલીની શરણાગતિ.
રશિયામાં જર્મનીનો પરાજય (1943): સ્ટાલીનગાર્ડ ખાતે જર્મન સેનાની ભારે હાર.
હિટલરનો પરાજય અને આત્મહત્યા (1945): મે 1945માં મિત્ર રાષ્ટ્રોએ બર્લિન ઘેર્યું, હિટલરે આત્મહત્યા કરી અને યુરોપમાં યુદ્ધનો અંત આવ્યો.
અણુબોમ્બ અને યુદ્ધની પૂર્ણાહુતિ (ઓગસ્ટ, 1945): અમેરિકાએ જાપાનના હિરોશીમા (6 ઓગસ્ટ) અને નાગાસાકી (9 ઓગસ્ટ) પર અણુબોમ્બ ફેંક્યા. 15 ઓગસ્ટ, 1945ના રોજ જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારતાં યુદ્ધનો અંત આવ્યો.
મંચુરિયા પર કબજો: જાપાને 1931માં જ ચીનના ખનીજસમૃદ્ધ મંચુરિયા પર આક્રમણ કરી મંચુકુઓ નામની પૂતળા સરકાર સ્થાપી હતી.
એશિયા અને પેસિફિકમાં ફેલાવો: યુદ્ધનો લાભ લઈને જાપાને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા (અગ્નિ એશિયા) અને પેસિફિક મહાસાગરના અનેક પ્રદેશો પર કબજો મેળવ્યો.
પર્લ હાર્બર પર હુમલો (7 ડિસેમ્બર, 1941): જાપાને પોતાની સત્તા વિસ્તારવાના માર્ગમાં નડતા અમેરિકાના હવાઈ ટાપુ સ્થિત નૌકામથક પર્લ હાર્બર પર અચાનક બોમ્બમારો કરી અમેરિકાના 2000થી વધુ સૈનિકો અને અનેક યુદ્ધજહાજો નાશ કર્યા.
ભારત સરહદ સુધી આગેકૂચ: જાપાની સેનાઓએ મિત્ર રાષ્ટ્રો પાસે રહેલા ફિલિપાઇન્સ, બર્મા (મ્યાનમાર), ઇન્ડોનેશિયા તેમજ ભારતની સરહદ નજીકના મણિપુર, કોહિમા અને ઇમ્ફાલ સુધીના વિસ્તારો કબજે કરી લીધા હતા.
અપાર જાનમાલની હાનિ: યુદ્ધમાં લગભગ 220 લાખ (2.2 કરોડ) લોકો માર્યા ગયા અને 340 લાખ ઘાયલ થયા. અબજો ડોલરની સંપત્તિ નાશ પામી.
આર્થિક ભંગાણ: વિશ્વભરમાં નાણાંની કિંમત ઘટી, મોંઘવારી વધી અને જીવનધોરણ નીચું ગયું. સરકારોએ રૅશનિંગ અને આકરા કરવેરા લાદવા પડ્યા.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N.)ની સ્થાપના: વિશ્વમાં કાયમી શાંતિ અને સુરક્ષા સ્થાપવા 24 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સ્થાપના થઈ.
સામ્રાજ્યવાદનો અંત અને એશિયા-આફ્રિકાની આઝાદી: યુરોપીય દેશો નબળા પડતાં ભારત સહિત એશિયા અને આફ્રિકાના અનેક દેશો સ્વતંત્ર થયા. ચીનમાં સામ્યવાદી સરકારની સ્થાપના થઈ.
ઠંડા યુદ્ધ (Cold War)ની શરૂઆત: વિશ્વમાં અમેરિકા (મૂડીવાદી) અને સોવિયત રશિયા (સામ્યવાદી) એમ બે પરસ્પર વિરોધી મહાસત્તાઓ ઊભરી આવી, જેનાથી 'ઠંડા યુદ્ધ'નો પ્રારંભ થયો.