ધોરણ 12 | విષય: Maths
બેકગ્રાઉન્ડ/પરિસ્થિતિ: દક્ષિણ આફ્રિકામાં અલ્પસંખ્યક (18%) ગોરા લોકોનું શાસન હતું. તેમણે 70% અશ્વેત (કાળી પ્રજા) અને 12% ભારતીય/એશિયન પ્રજા પર કઠોર રંગભેદની નીતિ લાદી હતી.
અત્યાચારો: અશ્વેતોને રાજકીય અધિકારો ન હતા, વસવાટ માટે માત્ર 7% વિસ્તાર ફાળવાયો હતો, અલગ શાળાઓ, બસ-રેલવેમાં અલગ બેઠકો અને ફરજિયાત જાતિ ઓળખપત્ર રાખવું પડતું હતું.
સંઘર્ષ અને પ્રતિરોધ: * આલ્બર્ટ લુથુલીએ ગાંધીજીના અહિંસક આંદોલનમાંથી પ્રેરણા લઈ સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો, જેના માટે 'આફ્રિકન નેશનલ કોંગ્રેસ' (ANC) એ નેતૃત્વ લીધું.
વિલમાંટ બ્લાઈંડને “આફ્રિકા-આફ્રિકનો માટે” નું સૂત્ર આપ્યું.
નેલ્સન મંડેલાએ આ આંદોલનની આગેવાની લીધી, જેથી તેમને 27 વર્ષ સુધી જેલમાં રહેવું પડ્યું.
વૈશ્વિક દબાણ: યુનાઈટેડ નેશન્સ (UN) દ્વારા આર્થિક પ્રતિબંધો, ખેલસ્પર્ધાઓમાંથી બહિષ્કાર અને રાજીવ ગાંધી જેવા વૈશ્વિક નેતાઓના દબાણથી દક્ષિણ આફ્રિકા એકલું પડી ગયું.
રંગભેદનો અંત: 1989માં રાષ્ટ્રપતિ એફ.ડબલ્યુ.ડી. ક્લાર્કે રંગભેદના કાયદા રદ કર્યા અને 1990માં મંડેલાને મુક્ત કર્યા. 1994માં યોજાયેલી પ્રથમ લોકશાહી ચૂંટણીમાં નેલ્સન મંડેલા દેશના પ્રથમ અશ્વેત રાષ્ટ્રપતિ બન્યા અને રંગભેદનો કાયમી અંત આવ્યો.
અર્થ: દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વ બે મહાસત્તાઓ – મૂડીવાદી અમેરિકા અને સામ્યવાદી રશિયા (USSR) ના લશ્કરી જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું હતું. આ સમયે નવસ્વતંત્ર થયેલા એશિયા અને આફ્રિકાના રાષ્ટ્રોએ કોઈ પણ સત્તાજૂથમાં જોડાવાને બદલે તટસ્થ રહેવાની જે નીતિ અપનાવી તેને ‘બિનજોડાણવાદની નીતિ’ (Non-Aligned Movement - NAM) કહે છે.
મુખ્ય પ્રણેતાઓ: ભારતના વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ, ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ સુકર્ણો, ઇજિપ્તના રાષ્ટ્રપતિ જમાલ અબ્દુલ નાસર અને યુગોસ્લાવિયાના માર્શલ ટીટો.
મુખ્ય હેતુઓ:
આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી જાળવવી.
સંસ્થાનવાદ, સામ્રાજ્યવાદ અને રંગભેદનો વિરોધ કરવો.
કોઈ પણ સત્તાજૂથની ગુલામી કે દબાણમાં આવ્યા વિના સ્વતંત્ર વિદેશનીતિ ઘડવી.
વિકાસ: 1955ની બાન્ડંગ પરિષદથી આ નીતિને બળ મળ્યું. 1961માં બેલગ્રેડ ખાતે યોજાયેલી પ્રથમ શિખર પરિષદમાં 25 સભ્ય દેશો સાથે 'NAM' ની વિધિવત સ્થાપના થઈ, જે આજે 114થી વધુ સભ્યો ધરાવતું મોટું સંગઠન બન્યું છે.
પૃષ્ઠભૂમિ: ઈસવીસન પૂર્વેથી યહૂદીઓને પેલેસ્ટાઇનમાંથી હાંકી કઢાતાં તેઓ યુરોપમાં વસ્યા હતા, જ્યાં તેમના પર ભયંકર અત્યાચારો થયા (હિટલરે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન 60 લાખ યહૂદીઓની કતલ કરી).
ચળવળ: થિયોડોર હર્નલે 1897માં 'વિશ્વ યહૂદી સંગઠન' સ્થાપી માતૃભૂમિ પેલેસ્ટાઇનમાં અલગ રાજ્યની માગણી કરી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ વિદેશપ્રધાન બાલ્ફરે 'બાલ્ફર જાહેરનામા' (1917) દ્વારા યહૂદી રાષ્ટ્રને ટેકો આપ્યો.
યુનોની મધ્યસ્થતા: બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી પેલેસ્ટાઇનનો પ્રશ્ન સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN) માં ગયો. યુનોએ પેલેસ્ટાઇનના બે ભાગ કરી સ્વતંત્ર યહૂદી રાજ્ય અને સ્વતંત્ર આરબ રાજ્યની રચનાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. યહૂદીઓએ સ્વીકાર કર્યો પણ આરબોએ વિરોધ કર્યો.
ઇઝરાયેલનો જન્મ: 14મી મે, 1948ના રોજ અંગ્રેજો પેલેસ્ટાઇન છોડી ગયા અને સ્વતંત્ર યહૂદી રાષ્ટ્ર ‘ઇઝરાયેલ’ ની સ્થાપના થઈ.
પરિણામ: સ્થાપના સાથે જ મિસર, સિરિયા, જોર્ડન, ઇરાક વગેરે આરબ દેશોએ ઇઝરાયેલ પર આક્રમણ કર્યું, જે આરબ-ઇઝરાયેલ સંઘર્ષ તરીકે આજે પણ ચાલુ છે.
અર્થ: દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વમાં શસ્ત્રોના સીધા યુદ્ધ વગર, માત્ર પરસ્પર અવિશ્વાસ, ભય, રાજકીય તંગદિલી, પ્રચાર યુદ્ધ અને લશ્કરી જૂથબંધીઓ દ્વારા જે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ તેને ‘ઠંડું યુદ્ધ’ (Cold War) કહેવામાં આવે છે.
શબ્દપ્રયોગ: 'ઠંડું યુદ્ધ' શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ અમેરિકી કૂટનીતિજ્ઞ બનાર્ડ બારૂખે (1946) કર્યો હતો.
બે ધ્રુવો: વિશ્વ 'દ્વિધ્રુવી' બન્યું.
મૂડીવાદી જૂથ: અમેરિકા (USA) ના નેતૃત્વ હેઠળ.
સામ્યવાદી જૂથ: સોવિયેટ રશિયા (USSR) ના નેતૃત્વ હેઠળ.
અસરો: બંને મહાસત્તાઓએ પોતપોતાનો પ્રભાવ વધારવા લશ્કરી સંગઠનો (નાટો, વોર્સો) રચ્યા અને અણુશસ્ત્રોની દોડ શરૂ થઈ.
અંત: 1959માં રશિયન નેતા ખ્રુશ્ચેવની અમેરિકા મુલાકાતથી તંગદિલી ઘટી અને 1991માં સોવિયેટ રશિયાનું વિઘટન થતાં ઠંડા યુદ્ધનો અંત આવ્યો.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ બાદ મહાસત્તાઓએ પોતાના વર્ચસ્વ માટે નીચે મુજબના લશ્કરી જૂથો રચ્યા:
અમેરિકી જૂથ (મૂડીવાદી લશ્કરી સંગઠનો):
નાટો (NATO - North Atlantic Treaty Organization, 1948): અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, કેનેડા, ઇટાલી, નોર્વે, બેલ્જિયમ વગેરે લોકશાહી દેશોએ ઉત્તર એટલાન્ટિક ક્ષેત્રના સંરક્ષણ માટે આ સંગઠન બનાવ્યું.
સિયાટો (SEATO - South East Asia Treaty Organization, 1954): દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના રક્ષણ માટે અમેરિકા અને બ્રિટને આ સંગઠન રચ્યું.
સોવિયેટ રશિયા જૂથ (સામ્યવાદી લશ્કરી સંગઠન):
વોર્સો કરાર (Warsaw Pact): નાટો અને સિયાટોના જવાબરૂપે સોવિયેટ રશિયાએ પોલેન્ડના પાટનગર 'વોર્સો' ખાતે સામ્યવાદી દેશોનું સંગઠન બનાવ્યું. તેમાં રશિયા, પોલેન્ડ, હંગેરી, રૂમાનિયા, બલ્ગેરિયા, પૂર્વ જર્મની અને ઝેકોસ્લોવાકિયા જેવા દેશો જોડાયા.
| 'ક' વિભાગ (દેશ) | 'ખ' વિભાગ (આધિપત્ય જમાવનાર રાષ્ટ્ર) | સાચો ઉત્તર |
|---|---|---|
| (A) ભારત | (1) ફ્રાન્સ | (5) ઇંગ્લૅન્ડ |
| (B) અલ્જિરિયા | (2) જાપાન | (1) ફ્રાન્સ |
| (C) કોરિયા | (3) હોલૅન્ડ | (2) જાપાન |
| (D) ઇન્ડોનેશિયા | (4) બેલ્જિયમ | (3) હોલૅન્ડ |
| (5) ઇંગ્લૅન્ડ |