ધોરણ 12 | విષય: Maths
અર્થ અને સ્વરૂપ: સરમુખત્યારશાહી એ એકહથ્થુ સત્તા ધરાવતી શાસનવ્યવસ્થા છે. રાજાશાહીથી વિપરીત તેમાં વંશપરંપરાગતતાનું તત્ત્વ ઓછું જોવા મળે છે. આવી શાસનવ્યવસ્થા રાજકીય ક્રાંતિ, વ્યક્તિગત પ્રભાવ કે લશ્કરી બળવા દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવે છે.
લક્ષણો:
સરમુખત્યારો સામાન્ય રીતે "એક નેતા, એક પક્ષ અને એક પ્રજા" ના સિદ્ધાંતને અનુસરે છે.
શાસકો બંધારણ અને કાયદા પોતાના હિત મુજબ બદલી નાખે છે.
આવી સરકારોને લશ્કરનું સંપૂર્ણ પીઠબળ હોય છે અને વિરોધ પક્ષો કે નાગરિક સ્વાતંત્ર્યને સ્થાન હોતું નથી.
ઉદાહરણો: * જર્મનીમાં અડોલ્ફ હિટલર (નાઝીવાદ): રાષ્ટ્રપતિ હિન્ડેનબર્ગના અવસાન બાદ હિટલરે પ્રમુખપદની ચૂંટણી યોજવાને બદલે પોતે જ સર્વોચ્ચ સત્તા હસ્તગત કરી લીધી.
ઇટાલીમાં બેનિટો મુસોલિની (ફાસીવાદ): તેમણે ચૂંટણી નિયમોમાં ફેરફાર કરીને શાસક તરીકે સંપૂર્ણ વર્ચસ્વ સ્થાપ્યું.
પરિણામ: આ શાસકોએ શરૂઆતમાં દેશને આર્થિક સ્થિરતા આપી, પરંતુ ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ ઉશ્કેરીને અંતે પોતાના દેશ અને વિશ્વ માટે વિનાશ વેર્યો.
વ્યાખ્યા: જે લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થામાં કારોબારી (પ્રધાનમંડળ) પોતાની સત્તા અને કાર્યો માટે પ્રજા દ્વારા ચૂંટાયેલી સંસદને સંયુક્તપણે જવાબદાર હોય તેને સંસદીય લોકશાહી કહે છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
મોટાભાગના દેશોમાં સંસદ બે ગૃહોની બનેલી હોય છે: ઉપલું ગૃહ અને નીચલું ગૃહ.
દેશના વાસ્તવિક વડા વડાપ્રધાન હોય છે, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ કે રાજા બંધારણીય/નામમાત્રના વડા હોય છે.
ઉદાહરણો:
ભારત: ભારતમાં સંસદના બે ગૃહો છે – લોકસભા (નીચલું ગૃહ - પ્રત્યક્ષ ચૂંટણી) અને રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ - પરોક્ષ ચૂંટણી). પ્રધાનમંડળ લોકસભાને જવાબદાર રહે છે.
ઇંગ્લૅન્ડ: 1688ની રક્તવિહીન ક્રાંતિ પછી ત્યાં સંસદીય લોકશાહી સ્થપાઈ. ત્યાં રાજા કે રાણીનું પદ વંશપરંપરાગત અને નામમાત્રનું છે, જ્યારે વાસ્તવિક સત્તા સંસદ પાસે છે.
ઉદ્યોગીકરણથી વિશ્વના સમાજ, અર્થતંત્ર અને રાજનીતિ પર હકારાત્મક અને નકારાત્મક બંને પ્રકારની વ્યાપક અસરો પડી છે:
હકારાત્મક (સારી) અસરો:
આર્થિક સમૃદ્ધિ: ઉત્પાદનમાં અસાધારણ વધારો થયો, બજારવ્યવસ્થા, બેંકિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનો ઝડપી વિકાસ થયો.
જીવનધોરણમાં સુધારો: માનવીની ખરીદશક્તિ વધી, ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓમાં વધારો થયો અને નવી ટેકનોલોજીનો પ્રસાર થયો.
પરિવહન અને સ્વાસ્થ્ય: વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે ક્રાંતિ આવી. તબીબી સંશોધનોને કારણે સરેરાશ આયુષ્યમાં વધારો થયો.
નકારાત્મક (માઠી) અસરો:
આર્થિક અસમાનતા: મૂડીવાદના કારણે ધનિક અને ગરીબ વચ્ચેનો ભેદભાવ વધ્યો. ગૃહઉદ્યોગો ભાંગી પડ્યા.
પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ: ખનીજતેલ અને કોલસાના અતિશય વપરાશથી પ્રદૂષણ, ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને અનિયમિત વરસાદ જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ.
સંસ્થાનવાદ અને શસ્ત્રદોડ: ઔદ્યોગિક દેશોએ કાચા માલ અને બજાર માટે એશિયા-આફ્રિકાના દેશોનું શોષણ કર્યું અને અણુશસ્ત્રો જેવા વિનાશક શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન વધાર્યું.
આતંકવાદ ઉત્પન્ન કરનારાં પરિબળો:
ધાર્મિક અને વંશીય ઉન્માદ: ચોક્કસ ધાર્મિક, જાતીય કે ભાષાકીય જૂથો પોતાની અલગ ઓળખ કે પ્રભુત્વ સ્થાપવા આતંકવાદનો આશરો લે છે.
રાજકીય અને આર્થિક સ્વાર્થ: કેટલાક દેશો કે મહાસત્તાઓ પોતાના રાજકીય કે આર્થિક હેતુઓ સિદ્ધ કરવા આયોજનબદ્ધ રીતે આતંકવાદી સંગઠનોને નાણાકીય સહાય અને શસ્ત્રો પૂરા પાડે છે.
સંદેશાવ્યવહારની આધુનિકતા: ઈન્ટરનેટ, સેટેલાઇટ ફોન અને સોશિયલ મીડિયા જેવા સાધનોથી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનું નેટવર્ક ઝડપથી ફેલાય છે.
મુખ્ય આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ:
વિમાન અપહરણ (હાઇજેકિંગ), બોમ્બ વિસ્ફોટ, આત્મઘાતી હુમલા અને નિર્દોષ લોકોની હત્યાઓ કરવી.
મુખ્ય ઘટનાઓ:
અમેરિકાના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર હુમલો (11 સપ્ટેમ્બર, 2001).
મ્યુનિક ઓલિમ્પિક્સમાં ઇઝરાયલી રમતવીરોની હત્યા (1972).
ભારતમાં અક્ષરધામ (2002), ભારતીય સંસદ, જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભા અને મુંબઈ હુમલો (26/11).
પાકિસ્તાનમાં શાળાના ભૂલકાંઓ પર આતંકવાદી હુમલો.
વિચારસરણી અને પ્રણેતા: સામ્યવાદ એ કાર્લ માર્ક્સની વિચારસરણી પર આધારિત શાસન અને અર્થવ્યવસ્થા છે. તેમનો આ સિદ્ધાંત 'દાસ કેપિટલ' અને 'કોમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' પુસ્તકોમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
મુખ્ય સિદ્ધાંતો:
સમાજમાં વર્ગવિહીનતા અને આર્થિક સમાનતા સ્થાપવી.
ખાનગી માલિકી અને મૂડીવાદનો વિરોધ કરવો.
ઉત્પાદન અને વહેંચણીના તમામ સાધનો (જમીન, કારખાના, બેંકો) પર રાજ્ય (સરકાર) ની માલિકી રહે છે.
મુખ્ય ક્રાંતિઓ:
રશિયન ક્રાંતિ (1917): લેનિનના નેતૃત્વ હેઠળ ઝાર રાજાશાહીને હટાવી રશિયામાં વિશ્વની પ્રથમ સામ્યવાદી સરકાર સ્થપાઈ, જે બાદમાં સોવિયેટ સંઘ (USSR) બન્યું.
ચીનની ક્રાંતિ (1949): માઓ-ત્સે-તુંગના નેતૃત્વ હેઠળ ખેડૂતો અને કામદારોના પ્રભુત્વવાળી સામ્યવાદી સરકાર સ્થપાઈ.
: સમકાલીન વિશ્વમાં શાસનવ્યવસ્થાના મુખ્ય સ્વરૂપો નીચે મુજબ છે:
રાજાશાહી
સરમુખત્યારશાહી (ફાસીવાદ અને નાઝીવાદ)
સામ્યવાદ
લોકશાહી (સંસદીય લોકશાહી અને પ્રમુખગત લોકશાહી)
સમકાલીન વિશ્વમાં મુખ્ય ત્રણ પ્રકારના અર્થકારણ જોવા મળે છે:
મૂડીવાદી અર્થકારણ
સામ્યવાદી (સમાજવાદી) અર્થકારણ
મિશ્ર અર્થકારણ