ધોરણ 12 | విષય: Maths
પ્રસ્તાવના: 20મી સદી વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજીની દૃષ્ટિએ અભૂતપૂર્વ રહી છે. મધ્યયુગમાં તેનો લાભ માત્ર ઉચ્ચ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો, જ્યારે 20મી સદીમાં તેના લાભો સમગ્ર માનવજાત સુધી પહોંચ્યા છે.
મુખ્ય પરિવર્તનો:
ઊર્જાના ક્ષેત્રે: કોલસાના સ્થાને પેટ્રોલિયમ, કુદરતી ગેસ, સૂર્યઊર્જા, વાયુઊર્જા અને પરમાણુ ઊર્જા જેવા નવા અને અક્ષય ઊર્જાસ્રોતોનો ઉપયોગ શરૂ થયો.
સંદેશાવ્યવહાર અને આઈ.ટી.: ટેલિફોન, રેડિયો, ટેલિવિઝન, સેલ્યુલર ફોન, ઈન્ટરનેટ અને કમ્પ્યૂટરની શોધથી માહિતીની આપ-લે ક્ષણોમાં શક્ય બની.
જીવનવિજ્ઞાન અને ચિકિત્સા: પેનિસિલીન, એન્ટિબાયોટિક્સ, ડી.એન.એ. (DNA) નું વિશ્લેષણ, સોનોગ્રાફી, અને જિનેટિક એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી શોધો થઈ, જેનાથી રોગો સામે રક્ષણ મળ્યું અને સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું.
પરિવહન: આધુનિક સડકો, સુપર-સોનિક વિમાનો, સ્ટીમરો અને પાઇપલાઇન પરિવહને વિશ્વને અત્યંત નજીક લાવી દીધું.
મુદ્રિત અને વીજાણુ માધ્યમો: સિનેમા, અખબારો અને સોશિયલ મીડિયાએ વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ અને લોકમાનસને ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.
20મી સદીમાં ઊર્જાના પ્રારંભિક સ્રોતો (લાકડું, પવન, કોલસો) ઉપરાંત અનેક નવા સ્રોતો શોધાણ અને વિકસ્યા:
સૂર્ય ઊર્જા: સૂર્યપ્રકાશમાંથી સેલેનિયમ અને સિલિકોન સેલના ઉપયોગથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રારંભ થયો. ભારત સૂર્યઊર્જાના પ્રયોગમાં વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાને છે.
વાયુઊર્જા: પવનચક્કીની ટેક્નોલોજી દ્વારા પવનમાંથી ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. ભારતમાં ૨૦,૦૦૦ મેગાવોટ જેટલી વાયુઊર્જા મેળવવાની સંભાવના રહેલી છે.
જળઊર્જા: નદીઓ પર બંધ બાંધી ટર્બાઇન દ્વારા જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સમુદ્રની ભરતી-ઓટની મદદથી પણ ઊર્જા મેળવાય છે.
ભૂતાપીય ઊર્જા: પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ઉષ્મા (તાપમાન) ને ગીઝર કે પાઇપ દ્વારા બહાર કાઢીને વીજળી પેદા કરવામાં આવે છે. અમેરિકા અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં તેનો વ્યાવસાયિક ઉપયોગ થાય છે.
હાઇડ્રોજન અને પરમાણુ ઊર્જા: પાણીના વિદ્યુત અપઘટનથી હાઇડ્રોજન ઊર્જા મેળવાય છે. અણુના વિખંડન (Fission) અને સંલયન (Fusion) પ્રક્રિયાથી પરમાણુ ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે.
સકારાત્મક પ્રભાવ:
વર્તમાનપત્રો અને સોશિયલ મીડિયા શિક્ષણ, સાહિત્ય, કલા અને સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રસાર કરે છે.
પ્રજામાં રાજકીય, સામાજિક અને પર્યાવરણીય બાબતો વિશે જાગૃતિ લાવે છે અને લોકમત ઘડે છે.
મુદ્રિત માધ્યમોએ ભ્રષ્ટાચાર અને રાજકીય કાંડ (દા.ત. વોટરગેટ કે બોફોર્સ કાંડ) ને ખુલ્લા પાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
નકારાત્મક પ્રભાવ:
પોતાનું TRP કે વેચાણ વધારવા માટે મીડિયા ઘણીવાર નાની ઘટનાઓને મોટું સ્વરૂપ આપીને વિવાદ ઊભો કરે છે.
પીળા પત્રકારત્વ (Yellow Journalism) અને સોશિયલ મીડિયા પર અસત્ય કે ભ્રામક માહિતીના પ્રસારથી સમાજમાં શાંતિ અને સહઅસ્તિત્વ જોખમાય છે.
મૂળભૂત અને ગંભીર પ્રશ્નોને બદલે રાજકીય કે સન્સસનાટીભર્યા અહેવાલો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે.
માહિતીની ઝડપી આપ-લે: ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી (IT), કમ્પ્યૂટર, સેટેલાઇટ, ઓપ્ટિકલ ફાઇબર અને ઇન્ટરનેટના વિકાસથી દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે સંદેશાઓ, ડેટા અને માહિતી ગણતરીની સેકન્ડોમાં પહોંચી જાય છે.
વિશ્વગ્રામ (Global Village) ની સંકલ્પના: હવાઈ પરિવહન અને ઈ-મેલ, એસ.એમ.એસ., ટ્વિટર, વિડિયો કોન્ફરન્સિંગ જેવી પદ્ધતિઓએ અંતરનું મહત્વ નાબૂદ કરી દીધું છે.
કાર્યોમાં સરળતા: કાગળ વગરનું કામકાજ (Paperless work), ઓનલાઇન બેંકિંગ, ઈ-કોમર્સ અને ડિજિટલ સેવાઓને કારણે વૈશ્વિક વેપાર અને વ્યવહારો અત્યંત સરળ બની ગયા છે.
સંસ્કૃતિઓનો સંગમ: ફિલ્મો, સ્પોર્ટ્સ અને સામાજિક માધ્યમો દ્વારા સમગ્ર વિશ્વ એક જ વિચાર કે સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થાય છે, જેથી સમગ્ર વિશ્વ 'એક ગામડું' બની ગયું છે.
રોગચાળા અને બેક્ટેરિયાનું જ્ઞાન: 1897માં બચરે જૈવિક વિજ્ઞાનની શોધ કરી. તે પછી વિષાણુ (વાયરસ) અને જીવાણુ (બેક્ટેરિયા) દ્વારા થતા પોલિયો, કમળો, શીતળા જેવા રોગોનું નિદાન સરળ બન્યું.
ઔષધોની શોધ: પેનિસિલીન, ઇન્સ્યુલિન, સલ્ફા અને એન્ટિબાયોટિક દવાઓની શોધથી મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો.
જિનેટિક સાયન્સ અને એન્જિનિયરિંગ: DNA અને RNA ની શોધથી વંશાનુગત લક્ષણો અને રોગો સમજવામાં મદદ મળી. ક્રીક, વોટ્સન અને ભારતીય વૈજ્ઞાનિક હરગોવિંદ ખુરાનાએ ડી.એન.એ. ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ સંશોધનો કર્યા.
આધુનિક તકનીકો: અલ્ટ્રાસોનોગ્રાફી, ઇ.સી.જી. (ECG), એક્સ-રે અને વિવિધ લેબોરેટરી ટેસ્ટથી શરીરની આંતરિક રચનાઓ અને રોગોનું ચોક્કસ નિદાન શક્ય બન્યું. 1996માં 'ડોલી' નામની ઘેટાંનું ક્લોનિંગ પણ જૈવ વિજ્ઞાનની મોટી સિદ્ધિ હતી.