ધોરણ 12 | విષય: Maths
અંગ્રેજોએ ભારતમાં પરંપરાગત અને રિવાજો પર આધારિત ન્યાયપ્રણાલીને બદલે એક સમાન અને સંહિતાબદ્ધ ન્યાયતંત્રની સ્થાપના કરી:
શરૂઆત: વૉરન હેસ્ટિંગ્સે રેગ્યુલેટિંગ ઍક્ટ (1773) હેઠળ દીવાની અને ફોજદારી અદાલતોની સ્થાપના કરી. ઈ.સ. 1773માં કોલકાતામાં સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપના થઈ.
કોર્નવોલિસના સુધારા: કોર્નવોલિસે કલેક્ટર અને ન્યાયાધીશના કાર્યો અલગ કર્યા. તેણે દરેક જિલ્લામાં દીવાની અદાલત, 4 પ્રાંતીય અદાલતો અને તાલુકા કક્ષાએ નાની અદાલતો સ્થાપી. નાની અદાલતોમાં મુનસફ અને અમીન તરીકે ભારતીયોની નિમણૂક થતી.
વિલિયમ બૅન્ટિકના પરિવર્તનો: બૅન્ટિકે પ્રાંતીય અદાલતો બંધ કરી જિલ્લા ન્યાયાધીશને સત્તા આપી. તેણે ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દા આપવાનું શરૂ કર્યું તથા કોલકાતા, મુંબઈ અને મદ્રાસમાં હાઈકોર્ટની સ્થાપના કરી.
વિધિ આયોગ (Law Commission): ઈ.સ. 1833માં મેકોલેના અધ્યક્ષપદે વિધિ આયોગની નિમણૂક થઈ. તેણે 'ભારતીય દંડસંહિતા' (IPC) અને કાયદાનું સંહિતાકરણ કરીને 'કાયદા સમક્ષ સૌ સમાન' નો સિદ્ધાંત લાગુ કર્યો.
ક્ષતિઓ: ન્યાયતંત્ર અત્યંત મોંઘું અને જટિલ હતું. યુરોપિયનો માટે અલગ અદાલતો હોવાથી વ્યવહારમાં સમાનતા ન હતી.
ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાંથી મહત્તમ મહેસૂલ ઉઘરાવીને બ્રિટનના આર્થિક હિતો સધાય તેવો હતો. તેમણે ભારતમાં વિવિધ મહેસૂલી પદ્ધતિઓ અપનાવી:
જમીનદારી પદ્ધતિ (શાશ્વત જમાબંધી - 1793): કોર્નવોલિસે બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સામાં આ પદ્ધતિ લાગુ કરી. જેમાં જમીનદારોને જમીનના માલિક બનાવી તેમની પાસેથી ચોક્કસ મહેસૂલ નક્કી કરવામાં આવતું.
રૈયતવારી પદ્ધતિ: થૉમસ મુનરોએ મદ્રાસ અને મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીમાં શરૂ કરી. જેમાં ખેડૂત (રૈયત) સાથે સીધો કરાર કરી મહેસૂલ નક્કી કરાતું.
મહાલવારી પદ્ધતિ: ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં સમગ્ર ગામ (મહાલ) ને એકમ ગણી મહેસૂલ નક્કી કરવામાં આવતું.
અસર: આ તમામ પદ્ધતિઓનો મુખ્ય હેતુ ખેડૂતોનું શોષણ કરવાનો હતો. ભારે કરબોજ અને જુલમને કારણે ભારતીય ખેડૂતો અને કૃષિ વ્યવસ્થા કંગાળ બની ગઈ.
ભારતમાં સનદી સેવાઓ (Civil Services) શરૂ કરવાનો શ્રેય ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસ ને જાય છે.
કોર્નવોલિસના સુધારા: તેણે ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવા કંપનીના કર્મચારીઓને ખાનગી વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. અધિકારીઓના પગાર વધાર્યા (કલેક્ટરનો પગાર ₹1500 કર્યો) અને સિનિયરિટી મુજબ પ્રમોશન આપવાની નીતિ ઘડી.
તાલીમ સંસ્થાઓ: વેલેસ્લીએ ઈ.સ. 1800માં કોલકાતામાં ફૉર્ટ વિલિયમ કૉલેજ અને બ્રિટિશ સરકારે ઈ.સ. 1806માં ઇંગ્લૅન્ડમાં હેલીબરી કૉલેજ ની સ્થાપના અધિકારીઓની તાલીમ માટે કરી.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા: ઈ.સ. 1853ના ચાર્ટર ઍક્ટથી સનદી સેવામાં ભરતી માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ ફરજિયાત કરવામાં આવી.
ભારતીયો સાથે ભેદભાવ: સનદી સેવામાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પરથી ભારતીયોને વંચિત રખાતા. કોર્નવોલિસ માનતો કે "તમામ હિન્દુસ્તાનીઓ ભ્રષ્ટ છે." તેથી ભારતીયોને માત્ર નિમ્ન હોદ્દા જ અપાતા.
બ્રિટિશ શાસનને મજબૂત બનાવવા માટે પોલીસતંત્ર એક મહત્વનો સ્તંભ હતો:
સ્થાપના: ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસે જમીનદારો પાસેથી પોલીસ કાર્યો છીનવીને એક આધુનિક અને નિયમિત પોલીસવિભાગની સ્થાપના કરી.
માળખું: દરેક વિસ્તારમાં પોલીસ સ્ટેશન (થાણાં) શરૂ કરાયા, જેના પર ફોજદાર ની નિમણૂક થઈ. જિલ્લા કક્ષાએ જિલ્લા પોલીસ અધીક્ષક (DSP) ની નિમણૂક કરવામાં આવી, જે સર્વોચ્ચ અધિકારી હતો.
ગામડાંની વ્યવસ્થા: ગામડાંઓમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા ચોકીદારો રાખવામાં આવતા.
ભેદભાવ અને શાસન: ઉચ્ચ હોદ્દા પર માત્ર અંગ્રેજોની જ નિમણૂક થતી. ભારતીય પોલીસનો ઉપયોગ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને આંતરિક વિદ્રોહોને કચડી નાખવા માટે થતો હતો. આ તંત્ર જનતાના રક્ષકને બદલે બ્રિટિશ હિતોનું રક્ષક હતું.
ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વહીવટીતંત્રની મુખ્ય ખાસિયતો નીચે મુજબ હતી:
મુખ્ય હેતુ: ભારતનું આર્થિક શોષણ કરી બ્રિટનની સમૃદ્ધિ વધારવી અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને મજબૂત કરવું.
સંસદીય નિયંત્રણ: રેગ્યુલેટિંગ ઍક્ટ (1773), પિટ્સ ઇન્ડિયા ઍક્ટ (1784) અને ચાર્ટર ઍક્ટ્સ (1813, 1833) દ્વારા બ્રિટિશ સંસદે કંપનીના વહીવટ પર પૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપ્યું.
સર્વોચ્ચ સત્તા: ભારતમાં શાસનનું કેન્દ્ર ગવર્નર જનરલ હતો, જે પોતાની કાઉન્સિલની મદદથી વહીવટ ચલાવતો.
ચાર સ્તંભો: સનદી સેવાઓ, લશ્કર, પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર એ વહીવટીતંત્રના ચાર મુખ્ય સ્તંભો હતા.
જાતિગત ભેદભાવ: વહીવટના તમામ ઉચ્ચ અને વધુ વેતનવાળા હોદ્દાઓ પર માત્ર અંગ્રેજોની પસંદગી થતી. ભારતીયોને કાયદાકીય અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓથી દૂર રખાતા.
કાયદાનું શાસન (Rule of Law): શાસકની વ્યક્તિગત ઇચ્છાને બદલે સંહિતાબદ્ધ કાયદા દ્વારા શાસનનો દાવો કરાયો, જોકે વ્યવહારમાં આ કાયદા અંગ્રેજોના હિતમાં જ હતા.
તેણે ભારતમાં સનદી સેવાઓ (Civil Services) અને પોલીસતંત્ર નો પ્રારંભ કરાવ્યો.
ભ્રષ્ટાચાર રોકવા કર્મચારીઓના ખાનગી વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને પગાર વધાર્યા.
કલેક્ટર પાસેથી ન્યાયિક સત્તાઓ આંચકી લઈ તેને માત્ર મહેસૂલ પૂરતો મર્યાદિત કર્યો અને અલગ ન્યાયતંત્ર ઊભું કર્યું.
ઈ.સ. 1793માં 'કોર્નવોલિસ કોડ' દ્વારા વહીવટી અને ન્યાયિક ક્ષેત્રો સ્પષ્ટ કર્યા.
આ કાયદા દ્વારા બ્રિટિશ સંસદે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વહીવટ પર પ્રથમ વખત નિયંત્રણ મૂક્યું.
બંગાળના ગવર્નરને 'ગવર્નર જનરલ' બનાવવામાં આવ્યો અને તેની મદદ માટે 4 સભ્યોની કાઉન્સિલ રચાઈ.
મદ્રાસ અને મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીને બંગાળના ગવર્નર જનરલના અંકુશ હેઠળ મુકાયા.
આ ઍક્ટ હેઠળ કોલકાતામાં સુપ્રીમ કોર્ટ ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
બૅન્ટિકે પ્રાંતીય અને ક્ષેત્રીય અદાલતો બંધ કરી તેના કાર્યો જિલ્લા ન્યાયાધીશોને સોંપ્યા.
તેણે ન્યાયતંત્રમાં ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર મૂકવાની શરૂઆત કરી.
અદાલતોમાં ફારસીને બદલે સ્થાનિક ભાષાઓ અને સર્વોચ્ચ અદાલતોમાં અંગ્રેજીનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી.
કોલકાતા, મદ્રાસ અને મુંબઈમાં હાઈકોર્ટ સ્થાપવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપ્યો.