ધોરણ 12 | విષય: Maths
18મી સદીના પ્રારંભમાં બંગાળ ભારતનો સૌથી સમૃદ્ધ પ્રાંત હતો. યાત્રિક બર્નિયરે લખ્યું હતું કે, "બંગાળમાં ધન આવવાના સો દરવાજા છે, પણ બહાર જવા માટે એક પણ નથી." પરંતુ અંગ્રેજી શાસનની નીતિઓએ બંગાળને કંગાળ બનાવી દીધું:
દીવાની સત્તા અને દ્વિમુખી શાસન: 1765માં રોબર્ટ ક્લાઇવે મુઘલ સમ્રાટ પાસેથી બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સાની 'દીવાની સત્તા' (મહેસૂલ એકઠું કરવાનો હક) મેળવી દ્વિમુખી શાસનપદ્ધતિ શરૂ કરી. આનાથી અરાજકતા ફેલાઈ અને ખેતી તથા વેપાર પડી ભાંગ્યા.
અન્યાયી મહેસૂલી નીતિ: કાયમી જમાબંધી જેવી કડક મહેસૂલી નીતિથી ખેડૂતોનું શોષણ થયું. પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ નિર્ધારિત મહેસૂલ વસૂલવામાં આવતું, જેથી ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી ગયા અને પાયમાલ થયા.
વેપાર-ઉદ્યોગનો વિનાશ: અંગ્રેજોએ સત્તાનો દુરુપયોગ કરી બંગાળના હુન્નર-ઉદ્યોગો (ખાસ કરીને સુતરાઉ કાપડ અને ઢાકાની મલમલ) પર કડક નિયંત્રણો મૂક્યા. વણકરો પાસે સસ્તા ભાવે કામ કરાવવામાં આવતું અને અત્યાચાર કરાતો.
ધનનું નિષ્કાસન (Drain of Wealth): બંગાળમાંથી કાચો માલ ઇંગ્લૅન્ડ મોકલવામાં આવતો અને ત્યાંનો તૈયાર માલ ભારતમાં જકાતમુક્ત વેચવામાં આવતો.
આમ, બ્રિટિશરોની આર્થિક શોષણનીતિને કારણે પૂર્વનો 'અન્નભંડાર' ગણાતું બંગાળ કંગાળ અને ગરીબ બની ગયું.
ઇંગ્લૅન્ડમાં થયેલી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને લીધે બ્રિટિશ મિલો માટે કાચો માલ મેળવવા અને તૈયાર માલ વેચવા માટે અંગ્રેજોએ ભારતીય હુન્નર-ઉદ્યોગોનો વિનાશ કર્યો:
પક્ષપાતી જકાત નીતિ: ભારતથી ઇંગ્લૅન્ડ જતા કાપડ અને માલ પર ભારે જકાત (ટેક્સ) નાખવામાં આવતી, જ્યારે ઇંગ્લૅન્ડથી ભારતમાં આવતા માલ પર નજીવી કે શૂન્ય જકાત લેવાતી. આથી ભારતીય માલ મોંઘો અને વિદેશી માલ સસ્તો બન્યો.
કારીગરો પર અત્યાચાર: ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના એજન્ટો ભારતીય વણકરો અને કારીગરો પાસે નક્કી કરેલા સમયમાં સસ્તા ભાવે કાપડ પૂરું પાડવાના કરારો બળજબરીથી કરાવતા. ઇન્કાર કરનાર કારીગરોને કોરડા મારવામાં આવતા કે જેલમાં પૂરવામાં આવતા.
યંત્રઉત્પાદિત માલની હરીફાઈ: ઇંગ્લૅન્ડની મિલોમાં બનેલું સસ્તું અને સુટઘાટ કાપડ ભારતીય બજારોમાં ઠાલવવામાં આવ્યું, જેની સામે ભારતના હાથ બનાવટના હુન્નર-ઉદ્યોગો ટકી શક્યા નહીં.
કાચા માલની અછત: ભારતનો કપાસ, રેશમ વગેરે કાચો માલ ઇંગ્લૅન્ડ નિકાસ કરી દેવાતો, જેથી ભારતીય કારીગરોને મોંઘા ભાવે પણ કાચો માલ મળવો મુશ્કેલ બન્યો.
અંગ્રેજોના શાસન દરમિયાન ભારતીય ખેતીવાડી વિકાસ કરવાને બદલે સ્થગિત અને પાયમાલ થઈ ગઈ. તેનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતાં:
શોષણખોર મહેસૂલી પદ્ધતિઓ: કાયમી જમાબંધી, રૈયતવારી અને મહાલવારી જેવી પદ્ધતિઓનો મુખ્ય હેતુ મહત્તમ મહેસૂલ મેળવવાનો હતો. પાક થાય કે ના થાય, ખેડૂતે નક્કી કરેલું મહેસૂલ આપવું જ પડતું.
ખેડૂતોનું દેવું અને જમીન ગુમાવવી: મહેસૂલ ભરવા માટે ખેડૂતો શાહુકારો પાસેથી ભારે વ્યાજે લોન લેતા. વ્યાજચક્રમાં ફસાયેલા ખેડૂતોની જમીનો હરાજી થઈ જતી અને તેઓ ખેતમજૂર બની જતા.
કૃષિનું વ્યાપારીકરણ: બ્રિટિશ સરકારે અનાજના બદલે રોકડિયા અને ઔદ્યોગિક પાકો (જેવા કે કપાસ, શણ, ગળી, ચા, અફીણ, તેલીબિયાં) ઉગાડવા માટે ખેડૂતો પર દબાણ કર્યું. આનાથી અનાજનું ઉત્પાદન ઘટ્યું અને વારંવાર દુષ્કાળ પડવા લાગ્યા.
સિંચાઈ અને સુધારાનો અભાવ: અંગ્રેજ સરકારે જમીન મહેસૂલમાંથી અઢળક આવક મેળવી પરંતુ ખેતીના આધુનિકીકરણ કે સિંચાઈની યોજનાઓ માટે કોઈ ખાસ મૂડીરોકાણ કર્યું નહીં.
19મી સદીના ઉત્તરાધ્ધમાં અને 20મી સદીના પ્રારંભમાં ભારતમાં ધીમી ગતિએ પણ કેટલાક આધુનિક ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ:
સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ: ભારતની પ્રથમ કાપડ મિલ 1854માં મુંબઈમાં સ્થપાઈ. 1861માં અમદાવાદમાં રણછોડલાલ છોટાલાલે પ્રથમ મિલ શરૂ કરી. ત્યારબાદ અમદાવાદ કાપડ ઉદ્યોગનું મોટું કેન્દ્ર બનતાં ભારતનું 'માન્ચેસ્ટર' કહેવાયું.
શણ (જૂટ) ઉદ્યોગ: સૌપ્રથમ બંગાળમાં બ્રિટિશ મૂડીરોકાણ દ્વારા શણની મિલોની સ્થાપના થઈ (જે કોલકાતાની આસપાસ કેન્દ્રિત હતી).
લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ: 1911માં જમશેદજી તાતાએ જમશેદપુર (સાકચી)માં ભારતના પ્રથમ આધુનિક લોખંડ-પોલાદના કારખાના (TISCO) ની સ્થાપના કરી.
રસાયણ ઉદ્યોગ: 1907માં વડોદરામાં 'એલેમ્બિક કેમિકલ વર્ક્સ' (Alembic Chemical Works) ની સ્થાપના થઈ.
અન્ય ઉદ્યોગો: કાગળ, ચામડાં, ચમડા કમાવવાના, સિમેન્ટ અને સીગારેટ-તમાકુ જેવા ઉદ્યોગો પણ ધીમે ધીમે શરૂ થયા.
બ્રિટિશ સરકાર ઇચ્છતી ન હતી કે ભારત એક ઔદ્યોગિક દેશ બને. તેથી તેણે ભારતીય ઔદ્યોગિકીકરણને રોકવા માટે નીચે મુજબના અંતરાયો ઊભા કર્યા:
મુક્ત વેપાર અને સંરક્ષિત વેપારની દંભી નીતિ: ઇંગ્લૅન્ડના ઉદ્યોગોને રક્ષણ આપવા સંરક્ષિત નીતિ અપનાવી, જ્યારે ભારતમાં પોતાના ઉત્પાદનો સરળતાથી વેચાય તે માટે 'મુક્ત વેપાર' (Free Trade) ની નીતિ લાદી.
આયાતી યંત્રો પરથી જકાત હટાવવી: ભારત પોતાનું ઔદ્યોગિકીકરણ ન કરી શકે તે માટે વિદેશી બનાવટના યંત્રો અને માલ પરની જકાત રદ કરી દેવામાં આવી, જેથી સ્થાનિક ઉદ્યોગો સ્પર્ધા કરી ન શકે.
ઉદ્યોગો સ્થાપવાની પરવાનગી ન આપવી: 1940માં જમશેદજી તાતાએ ભારતમાં વિમાનો બનાવવાનો ઉદ્યોગ શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે તેની પરવાનગી ન આપી.
ભારે કરવેરા અને ભેદભાવ: ભારતીય મૂડીપતિઓ દ્વારા સ્થપાતા ઉદ્યોગો પર વધારાના કરવેરા નાખવામાં આવતા અને બેંકો દ્વારા ધિરાણ મેળવવામાં કે સરકારી મદદ મેળવવામાં ભારે ભેદભાવ રખાતો.