ધોરણ 12 | విષય: Maths
રાજા રામમોહનરાય (1774-1833) ભારતમાં નવજાગૃતિના અગ્રદૂત હતા. તેમણે સમાજ સુધારણા માટે નીચે મુજબની મહત્વની પ્રવૃત્તિઓ કરી હતી:
સામાજિક કુરિવાજોનો વિરોધ: તેમણે સતીપ્રથા, બાળલગ્ન, બહુપત્નીપ્રથા અને પડદાપ્રથાનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો. તેમણે વિધવા પુનર્લગ્ન અને પુત્રીને પિતાની મિલકતમાં હક આપવાની તરફેણ કરી.
સતીપ્રથા નાબૂદી: તેમના સખત પ્રયાસો અને આંદોલનના પરિણામે ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બૅન્ટિકે ઈ.સ. 1829માં સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડ્યો.
સંસ્થાઓની સ્થાપના: પોતાના વિચારોના પ્રચાર માટે તેમણે 1815માં 'આત્મીય સભા' શરૂ કરી, જે પાછળથી 'બ્રહ્મોસમાજ' તરીકે ઓળખાઈ.
વર્તમાનપત્રો: વિચારો ફેલાવવા અને લોકજાગૃતિ લાવવા માટે તેમણે બંગાળીમાં 'સંવાદ કૌમુદી' અને ફારસીમાં 'મિરાત-ઉલ-અખબાર' શરૂ કર્યા.
શિક્ષણ અને સ્વાતંત્ર્ય: તેમણે અંગ્રેજી શિક્ષણનો હિમાયત કરી કોલકાતામાં 'હિંદુ કૉલેજ'ની સ્થાપનામાં ફાળો આપ્યો. આ ઉપરાંત વાણીસ્વાતંત્ર્ય, અખબારી સ્વાતંત્ર્ય અને સ્ત્રી-અધિકારો માટે બ્રિટિશ સરકારને ભલામણો કરી.
રાજા રામમોહનરાયે સ્થાપેલા બ્રહ્મોસમાજે ભારતીય સમાજ અને ધર્મમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તનો લાવવા માટે નીચે મુજબની પ્રવૃત્તિઓ કરી:
એકેશ્વરવાદનો પ્રચાર: મૂર્તિપૂજા, અંધશ્રદ્ધા, પશુબલી અને બાહ્યાચારોનો ત્યાગ કરી એક જ ઈશ્વરની પ્રાર્થના કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો.
સ્ત્રી-ઉદ્ધાર: બાળલગ્ન, સતીપ્રથા, બહુપત્નીપ્રથા અને પડદાપ્રથા નાબૂદ કરવા પ્રયત્નો કર્યા. વિધવા-વિવાહ અને સ્ત્રીશિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
જ્ઞાતિભેદ નાબૂદી: નાત-જાતના ભેદભાવ દૂર કરવા આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો અને સાથે બેસીને ભોજન (આંતરજ્ઞાતીય ભોજન) કરવાની પ્રવૃત્તિઓને ઉત્તેજન આપ્યું.
બૌદ્ધિક જાગૃતિ: સમાજમાં વિવેકબુદ્ધિ, ઉદારમતવાદ અને આધુનિક વિચારસરણીનો ફેલાવો કર્યો.
રાજા રામમોહનરાયના અવસાન પછી દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર (જેમણે 'તત્ત્વબોધિની પત્રિકા' શરૂ કરી) અને કેશવચંદ્ર સેને (જેમણે 'ભારતીય બ્રહ્મોસમાજ' સ્થાપ્યો) આ પ્રવૃત્તિઓ આગળ ધપાવી.
સ્વામી વિવેકાનંદે પોતાના ગુરુના વિચારોનો પ્રચાર કરવા ઈ.સ. 1898માં 'રામકૃષ્ણ મિશન' ની સ્થાપના કરી, જેનું મુખ્ય મથક કોલકાતા પાસે 'બેલૂર મઠ' છે. તેની મુખ્ય સેવાપ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
માનવસેવા એ જ પ્રભુસેવા: આ સંસ્થા "સેવા દ્વારા સુધારણા" ના આદર્શમાં માને છે. 'દરિદ્રનારાયણ'ની સેવા કરવી એ જ ઈશ્વરભક્તિ ગણાવવામાં આવી.
શિક્ષણ અને આરોગ્ય: દેશ-વિદેશમાં અનેક શાળાઓ, કૉલેજો, પુસ્તકાલયો, દવાખાનાં અને અનાથાશ્રમો ચલાવવામાં આવે છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: દુષ્કાળ, પૂર, ભૂકંપ, રોગચાળો કે અન્ય કુદરતી આપત્તિઓ વખતે મિશનના કાર્યકરો નિઃસ્વાર્થ ભાવે રાહતકાર્યો હાથ ધરે છે.
વિચારપ્રચાર: અંગ્રેજીમાં 'પ્રબુદ્ધ ભારત' અને બંગાળીમાં 'ઉદ્બોધન' સામયિકો દ્વારા રામકૃષ્ણ પરમહંસના જીવનસંદેશનો પ્રચાર કરવામાં આવે છે.
સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ ઈ.સ. 1875માં મુંબઈમાં 'આર્યસમાજ' ની સ્થાપના કરી હતી. તેની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ હતી:
'વેદો તરફ પાછા વળો': તેમણે જણાવ્યું કે વેદોમાં જ સાચું જ્ઞાન છે. તેમણે 'સત્યાર્થ પ્રકાશ' ગ્રંથ લખી મૂર્તિપૂજા, અંધશ્રદ્ધા, બાળલગ્ન અને ક્રિયાકાંડોનો વિરોધ કર્યો.
શુદ્ધિ ચળવળ: અન્ય ધર્મોમાં વટલાયેલા હિંદુઓને સન્માનપૂર્વક સ્વધર્મમાં પાછા લાવવા માટે 'શુદ્ધિ ચળવળ' ચલાવી.
શિક્ષણનો ફેલાવો: લાહોરમાં લાલા હંસરાજે 'દયાનંદ એંગ્લો-વૈદિક (DAV) કૉલેજ' અને સ્વામી શ્રદ્ધાનંદે હરદ્વાર પાસે 'કાંગડી ગુરુકુળ' સ્થાપીને પ્રાચીન અને આધુનિક શિક્ષણનો સમન્વય કર્યો.
સામાજિક સુધારા: કન્યાકેળવણી, વિધવા-પુનર્લગ્ન, દલિતોદ્ધાર અને સ્પૃશ્યાસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટે સક્રિય ઝુંબેશ ચલાવી.
ઈ.સ. 1893માં આયરિશ મહિલા શ્રીમતી ઍની બેસન્ટ ભારતમાં આવ્યા અને થિયૉસૉફિકલ સોસાયટી (જેનું મથક અડિયાર-મદ્રાસ હતું) નું કાર્ય સંભાળ્યું. તેમનું પ્રદાન નીચે મુજબ છે:
સંસ્કૃતિનું પુનરુત્થાન: તેમણે ભારતીય ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કર્યું અને લોકોને તેમના મહાન વારસા પ્રત્યે સભાન કર્યા.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે: તેમણે બનારસમાં 'સેન્ટ્રલ હિંદુ સ્કૂલ' ની સ્થાપના કરી, જે આગળ જતાં 1916માં 'બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી' (BHU) બની.
રાજકીય અને સામાજિક જાગૃતિ: તેમણે ચેન્નાઈમાં 1916માં 'હોમરૂલ લીગ' ની સ્થાપના કરી ભારતની સ્વતંત્રતાની ચળવળને વેગ આપ્યો. તેમણે ભારતમાં 'સ્કાઉટ' અને 'ગર્લ્સ ગાઇડ'ની પ્રવૃત્તિઓ પણ શરૂ કરી.
સામાજિક એકતા: વિધવા-વિવાહને ઉત્તેજન આપ્યું અને ધાર્મિક કડવાશ દૂર કરી વિશ્વબંધુત્વની ભાવના ફેલાવી.