chapter 8

• 
  

  અંગ્રેજી શિક્ષણનો પ્રારંભ: વિલિયમ બૅન્ટિકના સમયમાં ૭ માર્ચ, ૧૮૩૫ના રોજ ટી. બી. મેકૉલેના અહેવાલના આધારે ભારતમાં પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ દાખલ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. ડેલહાઉસીના સમયમાં 'વુડના ખરીતા' અને વાઇસરૉય રિપનના સમયમાં 'હન્ટર કમિશન' દ્વારા શિક્ષણનો વ્યાપ દેશભરમાં વધ્યો.

  
  


• 
  

  બુદ્ધિવાદી વર્ગનો ઉદય: આ કેળવણીના પરિણામે ભારતમાં એક શિક્ષિત અને સંગઠિત 'બુદ્ધિવાદીઓ'નો વર્ગ ઊભો થયો.

  
  


• 
  

  ઉદારમતવાદી વિચારસરણી: આ વર્ગે બર્ક, મિલ, સ્પેન્સર જેવા પાશ્ચાત્ય લેખકોના ઉદારમતવાદી અને સ્વાતંત્ર્યપ્રિય લખાણોનો અભ્યાસ કર્યો, જેનાથી તેમનામાં રાષ્ટ્રવાદ, લોકશાહી અને સ્વશાસનની ભાવના જાગ્રત થઈ.

  
  


• 
  

  રાજકીય જાગૃતિ: ઇંગ્લૅન્ડના ઇતિહાસના ફરજિયાત અભ્યાસને કારણે મેગ્નાકાર્ટા, સંસદીય પદ્ધતિ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા, રાજકીય પક્ષો અને મૂળભૂત અધિકારો જેવા ખ્યાલોથી ભારતીય સમાજ પરિચિત થયો અને દેશમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના ફેલાઈ.

  
  

• 
  

  પુરાતત્ત્વખાતાની ખોદકામ પ્રવૃત્તિ: ભારતીય પુરાતત્ત્વખાતાના વડા એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ અને ભારતીય વિદ્વાન ભગવાનલાલ ઇન્દ્રજી જેવા પુરાતત્ત્વવિદોએ પ્રાચીન સ્થળોનું ખોદકામ કરી ભારતીય සංસ્કૃતિના ગૌરવશાળી અવશેષો શોધી કાઢ્યા.

  
  


• 
  

  વિદેશી અને ભારતીય વિદ્વાનોનું યોગદાન: કર્નલ જૅમ્સ ટોડ, જૅમ્સ પ્રિન્સેપ, મેક્સમૂલર, વિલ્સન, બુહલર તેમજ રાજેન્દ્રલાલ મિત્ર, રામકૃષ્ણ ગો. ભાંડારકર, દયાનંદ સરસ્વતી અને સ્વામી વિવેકાનંદ જેવા વિદ્વાનોએ પ્રાચીન ગ્રંથો, શિલાલેખો, સિક્કા અને હસ્તપ્રતોનો અભ્યાસ કરીને લેખો પ્રકાશિત કર્યા.

  
  


• 
  

  અસ્મિતાનો પુનરોદ્ધાર: અશોકના શિલાલેખો, પાણિની, પતંજલિ, કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર, કાલિદાસની કૃતિઓ વગેરે પર નવો પ્રકાશ પડતાં ભારતીયોને અનુભૂતિ થઈ કે તેમનો સાંસ્કૃતિક વારસો ગ્રીક કે રોમના વારસા કરતાં જરાય ઊતરતો નથી, જેનાથી રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા અને ભાવનાને વેગ મળ્યો.

  
  

• 
  

  સ્થાપના: નિવૃત્ત અંગ્રેજ અધિકારી સર એ. ઓ. હ્યુમની પ્રેરણાથી ૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૮૫ના રોજ મુંબઈની ગોકુલદાસ તેજપાળ સંસ્કૃત પાઠશાળામાં વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજીના પ્રમુખપદે કૉંગ્રેસની સ્થાપના થઈ.

  
  


• 
  

  મવાળવાદી વલણ: ૧૮૮૫થી ૧૯૦૫ના આ પ્રારંભિક તબક્કામાં કૉંગ્રેસે નરમ (મવાળ) વલણ અપનાવ્યું. બ્રિટિશ તાજ પ્રત્યે વફાદારી દર્શાવીને બંધારણીય માર્ગે સૌમ્ય અને વિવેકી ભાષામાં અરજીઓ તથા ઠરાવો દ્વારા રજૂઆતો કરવામાં આવતી.

  
  


• 
  

  મુખ્ય માગણીઓ: * ધારાસભાઓમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની બહુમતી રાખવી.

  
  
  
  
  
  • 
    

    કેન્દ્ર અને પ્રાંતોમાં જવાબદાર સરકારો રચવી.

    
    
  
  
  • 
    

    લાયકાત મુજબ હિંદીઓને સરકારી નોકરીઓ આપવી અને લશ્કરનું ભારતીયકરણ કરવું.

    
    
  
  
  • 
    

    કારોબારી અને ન્યાયતંત્રને અલગ કરવાં.

    
    
  
  
  • 
    

    ખેડૂતો અને મજૂરોની સ્થિતિ સુધારી ગરીબાઈ દૂર કરવી.

    
    
  
  
  
  


• 
  

  પરિણામ: સરકારે આ ઠરાવો પર ખાસ ધ્યાન ન આપ્યું, છતાં આ તબક્કાએ દેશમાં રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ અને એકતા માટેની મજબૂત પૂર્વભૂમિકા તૈયાર કરી.

  
  

• 
  

  આંદોલનનું કારણ: વાઇસરૉય કર્ઝને (૧૯૦૫માં) 'વહીવટી કાર્યક્ષમતા'ના બહાના હેઠળ બંગાળ પ્રાંતના બે ભાગલા પાડ્યા. પરંતુ તેનો વાસ્તવિક હેતુ બંગાળની જાગૃત હિંદુ અને મુસ્લિમ પ્રજાની એકતા તોડીને રાષ્ટ્રવાદના જુવાળને રોકવાનો હતો. આ વિભાજનના વિરોધમાં બંગભંગ અને સ્વદેશી આંદોલન શરૂ થયું.

  
  


• 
  

  મુખ્ય પરિણામો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     સ્વદેશી અને બહિષ્કાર: વિદેશી માલનો બહિષ્કાર કરાયો અને સ્વદેશી ચીજવસ્તુઓ વાપરવાની પ્રતિજ્ઞાઓ લેવાઈ. 'વંદે માતરમ્' ગીત લડતનો મુખ્ય નારો બન્યું.

     
     
  
  
  2. 
     

     વેપાર પર અસર: ઇંગ્લૅન્ડથી આયાત થતાં કાપડ, સિગારેટ, બૂટ વગેરેમાં ભારે ઘટાડો થયો, જેનાથી બ્રિટિશ વેપારને મોટો ફટકો પડ્યો.

     
     
  
  
  3. 
     

     રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ: સરકારી શાળા-કૉલેજોનો બહિષ્કાર થતાં બંગાળમાં ૨૫ રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક અને ૩૦૦ પ્રાથમિક શાળાઓ સ્થપાઈ. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની શાંતિનિકેતન વિદ્યાપીઠનો વિકાસ થયો.

     
     
  
  
  4. 
     

     ભાગલા રદ (૧૯૧૧): આંદોલનની વ્યાપક અસરને કારણે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટે ૧૯૧૧માં બંગાળના ભાગલા રદ કરવાની જાહેરાત કરવી પડી, જે ભારતીયોનો યાદગાર વિજય હતો.

     
     
  
  
  
  

• 
  

  મહારાષ્ટ્ર: ચાફેકર ભાઈઓએ પૂનામાં પ્લેગ કમિશનર રેન્ડ અને એયર્સ્ટનની હત્યા કરી. વિનાયક સાવરકરે 'અભિનવ ભારત' સંસ્થાની સ્થાપના કરી.

  
  


• 
  

  ગુજરાત: ૧૯૦૯માં અમદાવાદમાં રાયપુર અને આસ્ટોડિયા દરવાજા પાસે વાઇસરૉય મિન્ટો પર મોહનલાલ પંડ્યા (ડુંગળીચોર), પૂંજાભાઈ વકીલ અને વસંતરાવ વ્યાસે બોંબ ફેંક્યા.

  
  


• 
  

  બંગાળ: બારીન્દ્ર ઘોષે 'અનુશીલન સમિતિ'ની સ્થાપના કરી. પ્રફુલ્લ ચાકી અને ખુદીરામ બોઝે ન્યાયાધીશ કિંગ્સફર્ડની બગી પર બોંબ ફેંક્યો. ખુદીરામ બોઝને ફાંસી આપવામાં આવી.

  
  


• 
  

  અન્ય પ્રાંતો: પંજાબમાં ગવર્નર જનરલ હાર્ડિંજ પર બોંબ ફેંકવાનું કાવતરું રચાયું. મદ્રાસમાં વંચી આયરે ડિસ્ટ્રિક્ટ મૅજિસ્ટ્રેટ આશની હત્યા કરી. આ ક્રાંતિકારીઓએ અત્યાચારી અધિકારીઓને વીણી-વીણીને લક્ષ્ય બનાવ્યા.

  
  

• 
  

  ઇંગ્લૅન્ડ: શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ ૧૯૦૫માં લંડનમાં 'ઇન્ડિયન હોમરૂલ સોસાયટી' અને 'ઇન્ડિયા હાઉસ'ની સ્થાપના કરી તથા 'ઇન્ડિયન સોશિયોલૉજિસ્ટ' સામયિક શરૂ કર્યું. મદનલાલ ધીંગરાએ સર વિલિયમ વાયલીની હત્યા કરી ફાંસીની સજા વહોરી.

  
  


• 
  

  ફ્રાન્સ અને જર્મની: મૅડમ ભિખાઈજી કામાએ ૧૯૦૭માં જર્મનીના સ્ટુઅર્ટગાર્ડ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પરિષદમાં ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ફરકાવ્યો. સરદારસિંહ રાણાએ પૅરિસથી ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવી.

  
  


• 
  

  અમેરિકા: લાલા હરદયાળે 'ગદર પાર્ટી'ની સ્થાપના કરી અને 'ગદર' સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું.

  
  


• 
  

  અફઘાનિસ્તાન: રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે બરકતુલ્લા અને અન્ય સાથીઓ સાથે મળીને 'કામચલાઉ સ્વતંત્ર સરકાર'ની રચના કરી.

  
  


• 
  

  અન્ય દેશો: બર્મામાં સોહનલાલ પાઠક, સિંગાપુરમાં ભાઈ પરમાનંદ અને જાપાનમાં રાસબિહારી ઘોષે ક્રાંતિકારી જ્યોત પ્રજ્વલિત રાખી.

  
  

સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો વિકલ્પ: (C)