ધોરણ 12 | విષય: Maths
સત્યાગ્રહ અને અહિંસાનો સિદ્ધાંત: ગાંધીજીના મતે અહિંસા એ માત્ર કાયરતા કે નિષ્ક્રિયતા નથી પરંતુ ઉત્તમ માનવધર્મ છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, "અહિંસા માનવજાતિનો ધર્મ છે જ્યારે હિંસા પશુનો ધર્મ છે." સત્યાગ્રહ એટલે સત્ય પ્રત્યેનો આગ્રહ, જેમાં વિરોધી પર હિંસા કર્યા વગર સત્ય અને અહિંસા દ્વારા તેનું હૃદયપરિવર્તન કરવામાં આવે છે.
દક્ષિણ આફ્રિકામાં પ્રયોગ: ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદ અને સામાજિક અસમાનતા સામે સત્યાગ્રહનો પ્રથમ સફળ પ્રયોગ કરીને ભારતીયોને ન્યાય અપાવ્યો.
ભારતમાં પ્રારંભિક સત્યાગ્રહો: * ચંપારણ સત્યાગ્રહ (1917): બિહારના ખેડૂતોને તીન કઠિયા પ્રથા (3/20 ભાગમાં ફરજિયાત ગળીની ખેતી)માંથી મુક્તિ અપાવી.
અમદાવાદ મિલમજૂર આંદોલન (1918): પ્રથમ વખત 'ઉપવાસ' શસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીને મજૂરોના પગારમાં વધારો કરાવ્યો.
ખેડા સત્યાગ્રહ (1918): પાક નિષ્ફળ જવા છતાં જુલમી મહેસૂલ ઉઘરાવતી સરકાર સામે ખેડૂતોને મહેસૂલમાં છૂટ અપાવી.
વ્યાવહારિક આચરણ: ગાંધીજીના વિચાર અને આચારમાં કોઈ અંતર ન હતું. તેમણે સત્ય અને અહિંસાને રોજબરોજના જીવનમાં વણી લીધા હતા અને દેશની જનતાને શસ્ત્ર વિના અન્યાય સામે લડવાની અભૂતપૂર્વ તાકાત આપી.
સંગઠનોની સ્થાપના: 1922માં અસહકાર આંદોલન મોકૂફ રહ્યા બાદ ક્રાંતિકારીઓએ 'હિન્દુસ્તાન પ્રજાતંત્ર સંઘ' (1924) અને ત્યારબાદ ચંદ્રશેખર આઝાદના નેતૃત્વમાં 'હિન્દુસ્તાન સમાજવાદી પ્રજાતંત્ર સંઘ' (1928)ની સ્થાપના કરી.
સાન્ડર્સની હત્યા (1927): સાયમન કમિશનના વિરોધ વખતે લાલા લજપતરાય પર લાઠીચાર્જ કરનાર અંગ્રેજ અધિકારી સાન્ડર્સની ભગતસિંહ, ચંદ્રશેખર આઝાદ અને રાજગુરુએ હત્યા કરી બદલો લીધો.
કેન્દ્રીય ધારાસભામાં બોમ્બ વિસ્ફોટ (1929): ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે બહેરી બ્રિટિશ સરકારને જગાડવા માટે નિર્જન જગ્યાએ બોમ્બ ફેંક્યો અને ભાગવાને બદલે ધરપકડ વહોરી. 23 માર્ચ, 1931ના રોજ ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુને ફાંસી આપવામાં આવી.
ચટગાંવ શસ્ત્રાગાર લૂંટ (1930): બંગાળમાં માસ્ટર સૂર્યસેન (માસ્ટર દાદા)ના નેતૃત્વ હેઠળ મહિલાઓ સહિતના ક્રાંતિકારીઓએ સરકારી શસ્ત્રાગાર પર છાપો માર્યો.
મહત્ત્વ: ક્રાંતિકારીઓએ દેશની આઝાદી માટે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપીને ભારતવાસીઓમાં રાષ્ટ્રપ્રેમ અને વીરતાની નવી જ્યોત પ્રજ્વલિત કરી.
કારણો:
સાયમન કમિશનનો સંપૂર્ણ બહિષ્કાર અને ભારતીયોના નેહરુ રિપોર્ટનો બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા અસ્વીકાર.
ડિસેમ્બર 1929ના લાહોર કૉંગ્રેસ અધિવેશનમાં 'પૂર્ણ સ્વરાજ'નું લક્ષ્ય ઘોષિત કરવામાં આવ્યું.
સરકારે પ્રજાની માંગણીઓ ન સ્વીકારતાં ગાંધીજીને સવિનય કાનૂનભંગ શરૂ કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો.
મુખ્ય બનાવો અને દાંડીકૂચ: ગાંધીજીએ 12 માર્ચ, 1930ના રોજ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી 78 સાથીઓ સાથે 375 કિમી દૂર દાંડી સુધી પદયાત્રા કરી. 6 એપ્રિલ, 1930ના રોજ સમુદ્રકિનારેથી મીઠું ઉપાડી મીઠાના અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કર્યો.
પરિણામો:
દેશભરમાં જંગલ, ચોકીદારી અને કર ન ભરવાના કાયદાનો વ્યાપક ભંગ થયો.
મહિલાઓએ મોટા પ્રમાણમાં દારૂ અને વિદેશી કાપડની દુકાનો પર પિકેટિંગ કર્યું.
સરહદના ગાંધી (ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન) અને નાગાલેન્ડના રાણી ગિડાલુ જેવા નેતાઓએ આંદોલનને વિસ્તાર્યું.
90 હજારથી વધુ સત્યાગ્રહીઓની ધરપકડ થઈ, છતાં આ આંદોલને અંગ્રેજી શાસનની પાયાની ઈંટો હલાવી દીધી.
ફૉરવર્ડ બ્લૉકની સ્થાપના: ગાંધીજી સાથેના મતભેદોને કારણે કૉંગ્રેસ છોડીને 1939માં તેમણે 'ફૉરવર્ડ બ્લૉક' નામના રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી.
વિદેશ ગમન અને સંગઠન: માર્ચ 1941માં બ્રિટિશ નજરકેદમાંથી છટકીને તેઓ જર્મની અને ત્યારબાદ જાપાન ગયા. સિંગાપુરમાં રાસબિહારી બોઝની સહાયથી તેમણે આઝાદ હિંદ ફોજનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું.
સૂત્રો અને નેતૃત્વ: તેમણે "ચલો દિલ્હી", "તમે મને લોહી આપો, હું તમને આઝાદી આપીશ" અને "જય હિંદ" જેવાં પ્રેરણાદાયી સૂત્રો આપ્યાં.
લશ્કરી ચળવળ: બર્મા (મ્યાનમાર)ના માર્ગે ભારતની સરહદ તરફ કૂચ કરીને ઈમ્ફાલ અને કોહિમા સુધી મોરચો ખોલ્યો. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જાપાનની હાર થતાં ફોજને પીછેહઠ કરવી પડી.
ઐતિહાસિક અસર: વિમાન દુર્ઘટનામાં તેમના અવસાન બાદ પણ દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પર ચલાવવામાં આવેલા આઝાદ હિંદ ફોજના અફસરોના કેસથી ભારતીય સેના અને પ્રજામાં અભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રવાદી વિસ્ફોટ થયો, જેણે ભારતની આઝાદી ઝડપી બનાવી.
દેશી રજવાડાંઓનું એકીકરણ: ભારત આઝાદ થયું ત્યારે 562 જેટલાં દેશી રજવાડાંઓ હતાં. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની કુનેહથી આ રજવાડાંઓને ભારતીય સંઘમાં જોડીને અખંડ ભારતનું નિર્માણ કરાયું.
શરણાર્થીઓની સમસ્યા અને કોમી રમખાણો: ભાગલાના કારણે પાકિસ્તાનથી લાખો શરણાર્થીઓ ભારતમાં આવ્યા. પંજાબ અને બંગાળમાં ભારે કોમી તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં. (જેનું વર્ણન ખુશવંતસિંહના 'ટ્રેન ટુ પાકિસ્તાન' પુસ્તકમાં મળે છે).
આર્થિક ભંગાણ અને મોંઘવારી: 200 વર્ષના અંગ્રેજ શાસને ભારતનું ગંભીર આર્થિક શોષણ કર્યું હતું. ગરીબી, બેરોજગારી, નિરક્ષરતા અને ખાદ્યાન્ન ક્ષેત્રે સ્વાવલંબન મેળવવાનો મોટો પડકાર હતો.
ભાષાવાર પ્રાંતરચના: સ્વતંત્રતા પછી તુરંત જ ભાષાના આધારે અલગ રાજ્યોની માંગણી ઊભી થઈ.
સામાજિક વિકાસ: સ્ત્રીઓ, અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસના પડકારો ઉપસ્થિત હતા.