ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
રાજકીય પક્ષો આધુનિક લોકશાહીમાં પ્રજા અને સરકાર વચ્ચે મહત્વની કડી તરીકે કાર્ય કરે છે. તેમના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
લોકોને સંગઠિત કરવાનું કાર્ય: રાજ્યમાં ભિન્ન-ભિન્ન વિચારસરણી ધરાવતા લોકોમાંથી સમાન વિચારો ધરાવતી વ્યક્તિઓને એકત્રિત કરી સંગઠિત કરે છે.
લોકમત ઘડવાનું કાર્ય: સત્તા પ્રાપ્ત કરવા માટે બહુમતી મતદારોનો ટેકો મેળવવા દરેક પક્ષ લોકમતને પોતાની તરફ વાળવાના પ્રયાસો કરે છે.
મતદારોને રાજકીય શિક્ષણ પૂરું પાડવું: પક્ષો પોતાની નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને ઉમેદવારોનો પ્રચાર કરીને મતદારોને રાજકીય રીતે જાગૃત કરે છે.
સરકારની રચના કરવી: સંસદીય લોકશાહીમાં નીચલા ગૃહમાં બહુમતી મેળવીને સરકાર રચે છે અને પોતાના કાર્યક્રમોનો અમલ કરે છે.
વૈકલ્પિક સરકાર રચવાની તક: જો સત્તાધારી પક્ષ બહુમતી ગુમાવે, તો વિરોધપક્ષ વૈકલ્પિક સરકાર રચીને દેશને અસ્થિરતામાંથી બચાવે છે.
વિરોધપક્ષ તરીકેની કામગીરી: સરકારની ભૂલો, ગેરરીતિઓ અને નબળી નીતિઓની ટીકા કરીને સરકાર પર અંકુશ રાખે છે.
લોકો અને સરકારને સાંકળવાનું કાર્ય: સત્તાધારી પક્ષ પોતાના કાર્યો અને વિપક્ષ સરકારની ખામીઓથી લોકોને માહિતગાર રાખી પ્રજા અને શાસન વચ્ચે કડી બને છે.
રાજકીય પક્ષના લાભ:
સમાન વિચારસરણીનું સંગઠન: સમાન વિચારો ધરાવતા નાગરિકોને એક મંચ પર લાવે છે.
અહિંસક માર્ગે સરકારની ફેરબદલ: શાંતિમય અને બંધારણીય રીતે ચૂંટણીઓ દ્વારા સત્તા પરિવર્તન શક્ય બનાવે છે.
સરકારી તંત્રને ગતિશીલ બનાવે છે: વિરોધપક્ષની ટીકાઓથી બચવા સરકારી તંત્ર વધુ વ્યવસ્થિત અને જાગૃત બનીને કામ કરે છે.
સરકારને નિરંકુશ બનતા રોકે છે: પ્રજામત વિરુદ્ધ જતાં ડરીને સરકાર સત્તાનો દુરુપયોગ કરી શકતી નથી.
ચૂંટણી માટે પીઠબળ: ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા માટે જરૂરી નાણાકીય, સંગઠનાત્મક અને પ્રચારનું પીઠબળ પૂરું પાડે છે.
રાજકીય પક્ષના ગેરલાભ:
સમાજમાં જૂથવાદ: પક્ષાપક્ષીને કારણે સમાજ વિભાજિત થાય છે અને રાજકીય વાતાવરણ ડહોળાય છે.
બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિઓના લાભથી વંચિત: માત્ર પોતાના પક્ષના સભ્યોને જ સરકારમાં સ્થાન મળતું હોવાથી પક્ષ બહારના ગુણવાન લોકોની સેવાઓ મળતી નથી.
કૃત્રિમ સમાનતા: પક્ષીય સ્વાર્થ ખાતર પોકળ વૈચારિક સામ્યતા ઊભી કરવામાં આવે છે.
વ્યક્તિત્વ અને સ્વાતંત્ર્યને હાનિ: સભ્યોએ પક્ષના આદેશો (વ્હિપ) મુજબ જ વર્તવું પડે છે, જેથી તેમની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા છીનવાય છે.
રાજકીય અસ્થિરતા: સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળતાં પક્ષપલટો કે ટેકો ખેંચી લેવાથી સરકારો પડી ભાંગે છે.
સંકુચિત દ્રષ્ટિકોણ: 'પક્ષ પહેલાં, રાષ્ટ્ર પછી' ની માનસિકતાથી રાષ્ટ્રહિતને નુકસાન પહોંચે છે.
લાગણીઓને ઉશ્કેરવી: ચૂંટણી જીતવા માટે કેટલીકવાર લોકોની ધાર્મિક કે સામાજિક લાગણીઓને બહેકાવવામાં આવે છે.
લોકશાહીમાં જેટલું મહત્વ સત્તાધારી પક્ષનું છે, તેટલું જ મહત્વ વિરોધપક્ષનું છે. લોર્ડ બ્રાઈસના મતે "વિરોધ નહીં તો લોકશાહી નહીં".
વિરોધપક્ષના કાર્યો:
વૈકલ્પિક સરકારની રચના: જો સત્તાધારી પક્ષ બહુમતી ગુમાવે કે રાજીનામું આપે, તો રાષ્ટ્રપતિ/રાજ્યપાલ વિરોધપક્ષને સરકાર રચવા આમંત્રણ આપે છે. (બ્રિટન જેવા દેશોમાં આ માટે 'છાયા પ્રધાનમંડળ' એટલે કે Shadow Cabinet પણ હોય છે).
લોકમતને આકર્ષવાનો પ્રયાસ: સરકારની ગેરરીતિઓ, ભ્રષ્ટાચાર અને નીતિગત ખામીઓ ખુલ્લી પાડીને પોતાની નીતિઓ પ્રજા સમક્ષ મૂકી લોકમત મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
સરકાર ઉપર અંકુશ: પ્રશ્નોત્તરીના સમય, કામઘેરાવ (સભામોકૂફી) દરખાસ્ત, ઠપકાની દરખાસ્ત અને અવિશ્વાસની દરખાસ્ત દ્વારા સરકારને સતત જવાબદારીપૂર્વક કામ કરવા મજબૂર કરે છે.
લોકશાહીમાં સાચો અને અસરકારક લોકમત ઘડવા માટે નીચે મુજબના સાધનો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે:
ધારાગૃહો: ગૃહોમાં થતી ચર્ચાઓ અને દલીલોથી પ્રજા માહિતગાર થાય છે.
રાજકીય પક્ષો અને દાબજૂથો: સભાઓ, રેલીઓ અને જાહેર કાર્યક્રમો દ્વારા પક્ષો લોકમત ઘડે છે.
લિખિત સંચાર માધ્યમો (પ્રિન્ટ મીડિયા): વર્તમાનપત્રો, સાપ્તાહિકો અને પુસ્તકોના લેખોથી લોકોનો અભિપ્રાય ઘડાય છે.
દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો: રેડિયો, ટીવી અને ચોવીસ કલાક ચાલતી ન્યૂઝ ચેનલો નિરક્ષરો સુધી પણ ઝડપથી માહિતી પહોંચાડે છે.
સભાઓ, રેલીઓ અને સરઘસો: ચૂંટણી સમયે કે પ્રજાકીય પ્રશ્નો વખતે લોકસમર્થન દર્શાવવાનું સાધન છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: શાળાઓ અને કોલેજો તાર્કિક ચર્ચા-વિચારણા અને જાગૃતિ પૂરી પાડે છે.
ધર્મ અને સંપ્રદાય: ધાર્મિક નેતાઓ અને સંગઠનો લોકમત પર ઊંડી અસર પાડે છે.
પ્રત્યક્ષ લોકસંપર્ક: નેતાઓ દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને મતદારો સાથે સીધો સંવાદ કરવો.
ટેલિફોન-મોબાઈલ: SMS અને કોલ દ્વારા પ્રચાર કરી લોકમત બદલવાનો પ્રયાસ થાય છે.
ઈ-મેઈલ્સ અને સોશિયલ મીડિયા: ફેસબુક, ટ્વિટર (X), વોટ્સએપ અને ബ്ലોગ જેવા આધુનિક સાધનો દ્વારા ઝડપથી વિગતવાર માહિતી પહોંચાડી લોકમત કેળવવામાં આવે છે.
સાચો અને અસરકારક લોકમત ઘડવા માટે નીચેની શરતો જરૂરી છે:
નાગરિકો શિક્ષિત અને રાજકીય રીતે જાગૃત હોવા જોઈએ.
પ્રજાકીય હિતોમાં એકરૂપતા હોવી જોઈએ.
લોકમત ઘડતરના સાધનોનો પ્રામાણિક ઉપયોગ થવો જોઈએ.
રાજકીય નેતાઓ પ્રામાણિક અને નિઃસ્વાર્થ હોવા જોઈએ.
નાગરિકોને અભિવ્યક્તિ અને ચર્ચાની પૂર્ણ સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.
બહુમતી વર્ગે લઘુમતીના વિચારોનો આદર કરવો જોઈએ.