chapter 2

સાચો જવાબ:

ટૂંકાગાળાના પરિબળો એકાદ-બે ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરે છે અને સમય જતાં તેનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે:

• 
  

  આર્થિક પરિબળો: ચીજવસ્તુઓના ભાવોમાં વધારો (મોંઘવારી), બેરોજગારી, વીજળી, પાણી, રસ્તાઓ વગેરે જેવી પાયાની સમસ્યાઓ ચૂંટણી પ્રચારમાં મુખ્ય મુદ્દો બને છે અને મતદાન પર સીધી અસર કરે છે.

  
  


• 
  

  નેતાઓનું ચુંબકીય વ્યક્તિત્વ: નેતાનું આકર્ષક અને મોહક વ્યક્તિત્વ તેમજ વક્તવ્યની છટા મતદારોને આકર્ષે છે. (દા.ત. 1952-62 માં પંડિત નેહરૂ, 1971 માં ઇન્દિરા ગાંધી, 1984 માં રાજીવ ગાંધી, 1998-99 માં અટલ બિહારી વાજપેયી અને 2014 માં નરેન્દ્ર મોદીનું નેતૃત્વ).

  
  


• 
  

  ચૂંટણી પહેલાંની ઘટનાઓ: આકસ્મિક અને મોટી ઘટનાઓ ચૂંટણી પરિણામ બદલી નાખે છે. (દા.ત. 1971 નું ભારત-પાક યુદ્ધ, 1977 ની કટોકટી બાદ કોંગ્રેસની હાર, 1984 માં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ સહાનુભૂતિનું મોજું, 1999 માં કારગિલ યુદ્ધમાં જીત અને 2002 ની ગોધરા ઘટના).

  
  


• 
  

  સંચાર માધ્યમોનો પ્રભાવ: ટીવી, રેડિયો, વર્તમાનપત્રો અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા થતો પ્રચાર અને ઓપિનિયન પોલ મતદાનને પ્રભાવિત કરે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

લાંબાગાળાના પરિબળો સમાજની રચના સાથે જોડાયેલા હોય છે અને સતત અસર કરે છે:

• 
  

  સામાજિક પરિબળ (જ્ઞાતિ, ધર્મ, ઉંમર, લિંગ): ઉમેદવારોની પસંદગીથી માંડીને પ્રધાનમંડળ સુધી જ્ઞાતિ સમીકરણો કામ કરે છે. ધર્મ અને સંપ્રદાય પણ પરોક્ષ રીતે મતદાન પર અસર પાડે છે.

  
  


• 
  

  આર્થિક પરિબળ (વર્ગ): ઉચ્ચ વર્ગ મતદાનમાં ઓછો રસ દાખવે છે, મધ્યમ વર્ગ બોલકો પણ ક્યારેક નિષ્ક્રિય રહે છે, જ્યારે નિમ્ન/ગરીબ વર્ગ પોતાની જરૂરિયાતો અને દબાણ લાવવાના સાધન તરીકે ઉત્સાહભેર મતદાન કરે છે.

  
  


• 
  

  વિચારધારા: મુક્ત અર્થતંત્ર (મૂડીવાદ), સમાજવાદ, બિનસાંપ્રદાયિકતા કે રૂઢિચુસ્તતા જેવી વિચારધારાઓ મતદારોના માનસ પર અસર કરે છે.

  
  


• 
  

  કૌટુંબિક પશ્ચાદ્ભૂમિકા: રાજકીય રીતે જાગૃત કુટુંબનો પ્રભાવ બાળકો પર પડે છે, જેથી તેઓ મોટા થઈને કુટુંબની વિચારધારા તરફ ઢળે છે.

  
  


• 
  

  રાજકીય પક્ષ અને નેતૃત્વ: પક્ષનો ચૂંટણી ઢંઢેરો, વચનબદ્ધતા અને તેની પ્રચાર પદ્ધતિ લાંબા ગાળે છાપ ઊભી કરે છે.

  
  


• 
  

  પુરુષપ્રધાનતા: સમાજ પુરુષપ્રધાન હોવાથી ઘણીવાર મહિલાઓ કુટુંબના પુરુષોના સૂચન મુજબ મતદાન કરે છે.

  
  


• 
  

  નાણાં અને બાહુબળ: નાણાશક્તિ, બાહુબળ અને મીડિયા પર પકડ ધરાવતા પક્ષો મતદારોને પ્રભાવિત કરે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

(i) રાજકારણના વધતા જતા અપરાધીકરણને રોકવું: ચૂંટણીમાં ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિકા ધરાવતા લોકોનો પ્રવેશ રોકવો અત્યંત જરૂરી છે. લોકપ્રતિનિધિ ધારાની કલમ 8A મુજબ સજા પામેલી વ્યક્તિ જ ચૂંટણી લડી શકતી નથી, પરંતુ જેના પર માત્ર કેસ ચાલતો હોય તે લડી શકે છે. આ છટકબારી દૂર કરવી જોઈએ. હાલમાં ચૂંટણીપંચે ઉમેદવાર માટે પોતાની મિલકતો, શૈક્ષણિક લાયકાત અને ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિકા અંગેનું સોગંદનામું (Affidavit) રજૂ કરવું ફરજિયાત બનાવ્યું છે.

(ii) ચૂંટણીઓમાં નાણાશક્તિના વધતા જતા પ્રભાવને ઘટાડવો: ચૂંટણીઓમાં કાળા નાણાંનો દુરુપયોગ રોકવા માટે નીચેના પગલાં સૂચવાયા છે:

1. 
   

   રાજકીય પક્ષોના ચૂંટણી ખર્ચ પર ટોચમર્યાદા મૂકવી.

   
   


2. 
   

   પક્ષોના હિસાબોનું નિયમિત ઓડિટ કરાવવું અને વ્યવહારો પારદર્શક બનાવવા.

   
   


3. 
   

   'સ્ટેટ ફન્ડિંગ' (જેમ કે વાહનો માટે પેટ્રોલ/ડીઝલ કે પ્રચાર સાહિત્યનો ખર્ચ રાજ્ય ભોગવે) ની જોગવાઈ કરવી.

   
   

સાચો જવાબ:

ચૂંટણીઓમાં માત્ર ધર્મ, જ્ઞાતિ કે પ્રદેશના આધારે મતો મેળવવાને બદલે દેશના તમામ નાગરિકોના સર્વાંગી અને ટકાઉ વિકાસને કેન્દ્રમાં રાખીને રાજનીતિ થવી જોઈએ.

• 
  

  સાચો વિકાસ: UNDP મુજબ માત્ર આર્થિક કે માળખાકીય (રોડ-રસ્તા) વિકાસ જ નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, આરોગ્ય, જીવનધોરણ અને માથાદીઠ આવકમાં સુધારો એ જ સાચો વિકાસ છે.

  
  


• 
  

  સહભાગી અને સર્વગ્રાહી વિકાસ: વિકાસ કોઈ એક વર્ગ, જ્ઞાતિ કે ચોક્કસ પ્રદેશનો ન હોવો જોઈએ. તે 'સર્વનો વિકાસ' અને સમાજના છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચે તેવો હોવો જોઈએ.

  
  


• 
  

  ચૂંટણી વખતે આપેલા લોભામણા વચનો અને પોકળ દાવો કરવાને બદલે નાગરિકોના કલ્યાણને કેન્દ્રમાં રાખીને થતી રાજનીતિને 'વિકાસ આધારિત રાજનીતિ' કહે છે.

  
  

સાચો જવાબ: ચૂંટણી એ લોકશાહીની આધારશિલા છે. તેના દ્વારા લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે અને અયોગ્ય શાસકોને શાંતિપૂર્ણ રીતે સત્તા પરથી દૂર કરી શકે છે. તે પ્રજાની સર્વોપરીતા સિદ્ધ કરે છે અને નાગરિકોને રાજકીય શિક્ષણ પૂરૂં પાડે છે. ચૂંટણી દ્વારા જ શાસનતંત્રને લોકસ્વીકૃતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

સાચો જવાબ: નાગરિકો સ્વૈચ્છિક રીતે રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ થાય તેને રાજકીય ભાગીદારી કહે છે. ચૂંટણીમાં મતદાન કરવું એ રાજકીય ભાગીદારીનું સૌથી મોટું સ્વરૂપ છે. આ ઉપરાંત ચૂંટણી પ્રચાર, પક્ષનું સભ્યપદ, સભાઓમાં હાજરી કે આંદોલનોમાં ભાગ લેવો એ પણ તેના સ્વરૂપો છે. ઊંચી રાજકીય ભાગીદારી લોકશાહીની મજબૂતી દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ:

બંધારણની કલમ 324 હેઠળ સ્થપાયેલ ચૂંટણીપંચના મુખ્ય કાર્યો:

1. 
   

   મતદારયાદીઓ તૈયાર કરવી અને અદ્યતન બનાવવી.

   
   


2. 
   

   રાજકીય પક્ષોને માન્યતા આપવી અને ચૂંટણી પ્રતિકો ફાળવવા.

   
   


3. 
   

   ચૂંટણી કાર્યક્રમ જાહેર કરવો અને પરિણામો જાહેર કરવા.

   
   


4. 
   

   આચારસંહિતાનો અમલ કરાવવો અને ફરિયાદોનું નિવારણ કરવું.

   
   


5. 
   

   ઉમેદવારોના ચૂંટણી ખર્ચની તપાસ કરવી.

   
   

સાચો જવાબ: વર્તમાન સમયમાં નાગરિકો માત્ર વચનો કે ભાષણોથી ભોળવાતા નથી પણ સરકારની નક્કર કામગીરી અને કાર્યદેખાવ (Performance) ના આધારે મુલવણી કરે છે. શાસનના 100 દિવસ કે 1-2 વર્ષના અંતે મીડિયા અને પ્રજા સરકારના કામનો 'હિસાબ' માગે છે. સફળ અને શ્રેષ્ઠ કાર્યદેખાવ જ પક્ષને ભવિષ્યમાં પુનઃ સત્તા અપાવી શકે છે.

સાચો જવાબ:

1. 
   

   પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પદ્ધતિ: મળેલા મત અને બેઠકો વચ્ચેની વિસંગતિ દૂર કરવી (જર્મનીની જેમ 50% બેઠકો યાદીપ્રથાથી ભરવી).

   
   


2. 
   

   પક્ષો/ઉમેદવારો પર નિયંત્રણ: બિલાડીના ટોપની જેમ ફૂટી નીકળતા બિન-ગંભીર પક્ષો પર કડક નિયમો મૂકવા.

   
   


3. 
   

   નાણાં અને બાહુબળ અટકાવવું: કાળા નાણાંનો ઉપયોગ અટકાવવો અને સ્ટેટ ફન્ડિંગ આપવું.

   
   


4. 
   

   અપરાધીકરણ રોકવું: શંકાસ્પદ કે ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવતા લોકોને ચૂંટણી લડતા અટકાવવા કાયદા કડક બનાવવા.

   
   


5. 
   

   સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ: આચારસંહિતા દરમિયાન ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતી ફેલાતી અટકાવવી.

   
   

સાચો જવાબ: જે ચૂંટણી પદ્ધતિમાં મતદારો પોતે સીધા જ પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટવામાં ભાગ લે છે તેને પ્રત્યક્ષ ચૂંટણી કહે છે. (દા.ત. ભારતમાં લોકસભા અને વિધાનસભાઓની ચૂંટણી).

સાચો જવાબ: જે ચૂંટણીમાં મતદારો સીધા પ્રતિનિધિને ચૂંટતા નથી, પરંતુ મતદારમંડળના સભ્યોને ચૂંટે છે અને આ સભ્યો આગળના હોદ્દેદારોને ચૂંટે છે તેને પરોક્ષ ચૂંટણી કહે છે. (દા.ત. ભારત ના રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી).

સાચો જવાબ: ચૂંટણી જીતવા માટે ગુનાહિત અને અસામાજિક તત્વોની મદદ લેવી અથવા ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિકા ધરાવતી વ્યક્તિઓ પોતે જ ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી કરી ધારાસભા કે સંસદમાં પહોંચે તે સ્થિતિને રાજકારણનું અપરાધીકરણ કહે છે.

સાચો જવાબ: જે નેતાનું વ્યક્તિત્વ અત્યંત આકર્ષક, મોહક અને વાક્છટા પ્રભાવશાળી હોય, જેનાથી અંજાઈને મતદારો ચોક્કસ પક્ષને મત આપે તેને ચુંબકીય નેતૃત્વ (Charismatic Leadership) કહેવાય છે.

સાચો જવાબ: સોશિયલ મીડિયા (FB, Twitter/X, WhatsApp) ઝડપથી પ્રચાર કરવાનું અને લોકજાગૃતિ લાવવાનું સાધન છે, પરંતુ ચકાસણી વગરની ખોટી વિગતો ફેલાવવામાં અને આચારસંહિતાના 48 કલાક પહેલાંના પ્રચાર અટકાવવાના નિયમના ભંગમાં તે વિવાદાસ્પદ ભૂમિકા ભજવે છે.

સાચો જવાબ: દિનેશ ગોસ્વામી સમિતિ (અથવા તારકુન્ડે સમિતિ).

સાચો જવાબ: ચૂંટણી વખતે રાજકીય પક્ષોને કાળા નાણાંના દુરુપયોગથી બચાવવા માટે રાજ્ય (સરકાર) તરફથી મળતી નાણાકીય કે સેવાકીય (વાહનો, પેટ્રોલ, પ્રચાર સાહિત્ય) મદદને 'સ્ટેટ ફન્ડિંગ' કહે છે.

સાચો જવાબ: ભારતમાં ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.

સાચો જવાબ: ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક 6 વર્ષ માટે અથવા 65 વર્ષની ઉંમર સુધી (જે વહેલું હોય તે) કરવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ: ફેસબુક (Facebook) અને વોટ્સએપ (WhatsApp).

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)