ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
સામાજિક અસમાનતાનું સ્વરૂપ: ભારતીય સમાજ પરંપરાગત રીતે વર્ણવ્યવસ્થા અને જ્ઞાતિવ્યવસ્થા પર આધારિત છે. ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓ કોટિક્રમમાં ટોચે અને નિમ્ન ગણાતી જ્ઞાતિઓ (અનુસૂચિત જાતિઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને અન્ય પછાત વર્ગો) તળિયે રહી છે. ભૂતકાળમાં અસ્પૃશ્યતા, જાહેર સ્થળો (કૂવા, તળાવો, મંદિરો) પર પ્રવેશબંધી, આર્થિક અને શૈક્ષણિક વંચિતતા જેવી અમાનવીય પરિસ્થિતિ જોવા મળતી હતી.
બંધારણીય ઉપાયો:
સમાનતાનો હક (કલમ 14-18): કાયદા સમક્ષ સૌ સમાન છે. જ્ઞાતિ, જાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી (કલમ 17): અસ્પૃશ્યતાનું આચરણ ગેરબંધારણીય અને શિક્ષાપાત્ર ગુનો જાહેર કરાયો છે.
અનામત પ્રથા: લોકસભા, વિધાનસભાઓ, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, જાહેર નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે તેમની વસતીના પ્રમાણમાં અનામત બેઠકોની જોગવાઈ છે.
મહિલા અનામત: સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે અનામત (ગુજરાતમાં 2015 થી 50% અનામત) આપવામાં આવી છે.
રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો: સમાજના નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક અને આર્થિક હિતોનું રક્ષણ કરવા સરકારને કટિબદ્ધ કરવામાં આવી છે.
બંધારણીય જોગવાઈ (કલમ 45 & RTE Act): બંધારણની કલમ 45 હેઠળ મફત શિક્ષણનો નિર્દેશ હતો. 2010 થી રાઇટ-ટુ-એજ્યુકેશન (RTE) હેઠળ 6 થી 14 વર્ષના તમામ બાળકો માટે શિક્ષણને મૂળભૂત હક બનાવાયો છે.
નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ (1986): સંસદ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી આ નીતિ અંતર્ગત 14 વર્ષ સુધીના બાળકોનું સાર્વત્રિક શિક્ષણ અને ગુણવત્તા સુધારણા પર ભાર મુકાયો.
ઓપરેશન બ્લેક બોર્ડ (1987-88): પ્રાથમિક શાળાઓમાં પાયાની ભૌતિક સુવિધાઓ અને સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે આ ઝુંબેશ શરૂ કરાઈ.
રાષ્ટ્રીય સાક્ષરતા અભિયાન (1988): 15 થી 35 વયજૂથના તમામ નિરક્ષરોને સંપૂર્ણ અક્ષરજ્ઞાન આપવા માટેની ઝુંબેશ.
મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (Mid-Day Meal): ગરીબ અને નબળા વર્ગના બાળકો શાળાએ આવે, તેમનું પોષણ જળવાય અને ડ્રોપ-આઉટ દર ઘટે તે માટે શાળાઓમાં મફત આહાર આપવાની યોજના.
સર્વ શિક્ષા અભિયાન: નિરક્ષરતાની સંપૂર્ણ નાબૂદી અને પ્રાથમિક શિક્ષણના સાર્વત્રિકીકરણ માટે કાર્યરત.
ભાષાવાદનો પડકાર:
પોતાની ભાષા પ્રત્યે અંધ ગૌરવ અને અન્ય ભાષાઓ પ્રત્યે અસહિષ્ણુતા કે ધિક્કારની ಭಾವના એટલે ભાષાવાદ.
આઝાદી પછી દક્ષિણ ભારતમાં (ખાસ કરીને તમિલનાડુમાં) હિન્દી વિરોધી આંદોલનો અને ઉત્તર ભારતમાં 'અંગ્રેજી હટાઓ' આંદોલનો થયાં, જેનાથી દેશની એકતા જોખમાઈ હતી.
1950 ના દાયકામાં ભાષાવાર પ્રાંતરચનાની માગણીથી રાજ્યો વચ્ચે કટુતા નિર્માણ થઈ હતી.
પ્રદેશવાદનો પડકાર:
પોતાના ભૌગોલિક પ્રદેશ પ્રત્યેનો આંધળો પ્રેમ જ્યારે રાષ્ટ્રીય હિતોની અવગણના કરે ત્યારે તે નકારાત્મક બની જાય છે.
વિકાસની અસમાનતા, ઓરમાયું વર્તન અને અસ્મિતા ઝૂંટવાઈ જવાનો ડર પ્રદેશવાદને જનમ આપે છે.
પ્રદેશવાદને કારણે પ્રાદેશિક પક્ષો (દા.ત. DMK, અકાલી દળ, શિવસેના) નો ઉદ્ભવ થયો જે રાષ્ટ્રીય હિતો કરતાં પ્રાદેશિક હિતોને પ્રાધાન્ય આપે છે.
આ બંને સંકુચિત માનસિકતાઓ નાગરિકો વચ્ચે વિભાજન ઊભું કરે છે અને રાષ્ટ્રીય એકતા તથા અખંડિતતા સમક્ષ મોટો પડકાર ફેંકે છે.
અર્થ: આતંકવાદ (Terrorism) શબ્દ લેટિન શબ્દ 'Terror' પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ 'ડરાવવું કે કંપાવવું' થાય છે. હિંસા, ભય અને ત્રાસ ફેલાવીને પોતાના ઉદ્દેશો સિદ્ધ કરવાની રીતને આતંકવાદ કહે છે.
સ્વરૂપ:
સ્થાનિક સ્તરે: રાજ્ય કે દેશની અંદર સક્રિય જૂથો (દા.ત. પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં અલગતાવાદીઓ, નક્સલવાદીઓ).
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે: સીમાપારથી ચાલતો આતંકવાદ. (દા.ત. ISIS, અલ-કાયદા, લશ્કર-એ-તૈયબા).
ભારતમાં આતંકવાદી ઘટનાઓ:
1980 ના દાયકામાં પંજાબમાં ખાલિસ્તાનવાદી આતંકવાદ (જેમાં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ).
શ્રીલંકાના LTTE આત્મઘાતી હુમલામાં રાજીવ ગાંધીની હત્યા.
13 ડિસેમ્બર 2001 ના રોજ ભારતીય સંસદ પર હુમલો, ગાંધીનગર અક્ષરધામ મંદિર પર હુમલો અને 26/11 મુંબઈ હુમલો.
અસર અને ઉપાય: આતંકવાદથી જાનમાલનું વિપુલ નુકસાન થાય છે અને લોકશાહી મૂલ્યો હણાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, સરહદી સલામતી, પોલીસ દળોનું આધુનિકીકરણ અને સામાજિક-આર્થિક અસમાનતા દૂર કરીને આતંકવાદને નાબૂદ કરી શકાય છે.
પરંપરાગત ધર્મ કે સંસ્કૃતિ ધરાવતા સમૂહને કોમ કહે છે. જ્યારે પોતાની કોમને શ્રેષ્ઠ ગણી બીજી કોમ પ્રત્યે ધૃણા, તિરસ્કાર કે વેરભાવ રાખવામાં આવે ત્યારે કોમવાદ આકાર લે છે. ધર્મનો રાજકીય સત્તા માટે ઉપયોગ કરવાથી કોમવાદ રમખાણોનું સ્વરૂપ લે છે. ભારત ભાગલાનું મૂળ કોમવાદ હતો. આપણા બંધારણમાં આ જ કારણસર ધર્મનિરપેક્ષતા (બિનસાંપ્રદાયિકતા) નો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રદેશવાદ: દેશના બંધારણીય માળખામાં રહીને પોતાના વિસ્તાર માટે અલગ સ્વાયત્ત રાજ્યની માગણી કરવી (દા.ત. ગુજરાત, તેલંગાણાની રચના).
અલગતાવાદ: દેશથી વિખૂટા પડીને પોતાનું અલગ સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર સ્થાપવાની ઉગ્ર કે સશસ્ત્ર માગણી કરવી (દા.ત. સ્વતંત્ર કાશ્મીર કે ખાલિસ્તાનની માગણી).